Ga verder na de inhoud
Waarom we bang zijn
Onderzoek

Waarom we bang zijn

Angst, wat zijn we er nog mee, nu we in bakstenen huizen wonen, met hooguit een wolf op tv?

3 minuten
27 december 2020

Bang zijn is gezond

Angst, wat zijn we er nog mee, nu we in bakstenen huizen wonen, met hooguit een wolf op tv? We klopten – behoedzaam – aan bij angstpsycholoog Bram Vervliet, en vroegen het hem.

“Zonder angst zouden we niet bestaan, zo eenvoudig is het”, zegt Bram Vervliet. “Evolutionair gezien zijn we prooidieren. Net als antilopen en gazelles werden we in onze vroegste ontwikkeling voortdurend belaagd door roofdieren. De leden van onze soort die angstiger waren, hadden meer kans op overleven en voortplanting. Hun angstige genen zijn dus meer gekopieerd in latere generaties.”

Angst heeft ons gered. Maar nu onze soort – haast per toeval – aan de top van de voedselpiramide is terechtgekomen, zijn we nog altijd diezelfde angsthazen met prooidiergenen. “Eigenlijk is dat contradictorisch. Andere dieren die aan de top van de voedselpiramide staan, zoals haaien, kennen nauwelijks angst. Ze hebben dat nooit nodig gehad.”

“Onze angst kan nog altijd levens redden. Ze activeert je onmiddellijk in een gevaarlijke situatie. Ze zet je spieren aan tot actie. Zelfs blinde paniek is gezond als je in een situatie verzeild raakt waar je geen kant meer op kunt. Dan kun je maar beter wild om je heen beginnen te slaan, want dat geeft je nog een béétje kans op overleven.”

Andere dieren die aan de top van de voedselpiramide staan, zoals haaien, kennen nauwelijks angst. In tegenstelling tot de mens hebben ze dat nooit nodig gehad.

Angsten leer je

Slechts enkele van onze angsten zijn vermoedelijk aangeboren. Het zijn oude angsten uit een ver verleden. De angst voor het donker bijvoorbeeld, ooit bijzonder nuttig, maar in onze veilige kunstlichtwereld niet echt relevant meer. Of de angst voor vreemden, die rond anderhalf jaar plots hevig komt opzetten bij jonge kinderen. “Een heel belangrijke emotie”, zegt Vervliet. “Als ze ontbreekt, kan dat een waarschuwingssignaal zijn voor problemen in de ontwikkeling.”

Toch zijn er ook veel nieuwe angsten. Hoe leren we bang te zijn voor de gevaren van de moderne tijd zoals, pakweg, een stevige pandemie? “Als dat langs de genetische weg moet gebeuren, duurt het veel te lang”, zegt Vervliet. “Zelfs de grootste verschrikkingen in de geschiedenis van de mensheid – zoals de pestepidemieën – zijn evolutionair gezien veel te kort geleden om in onze genen te slijten. Simpel gezegd: we zouden al lang dood zijn vooraleer we bang zouden zijn van de juiste dingen.”

Dus heeft de evolutie ons uitgerust met een flexibel mechanisme om onze angsten up-to-date te krijgen. We krijgen ze ingelepeld via sociale imitatie – we spelen ze na in spelletjes – of via culturele overlevering – we vertellen er verhalen over. “Waarom maken we onszelf anders graag bang? Waarom kijken wij met plezier naar horrorfilms? Griezelverhalen laten ons toe de juiste emoties ‘veilig’ te leren, zonder dat we onszelf echt in gevaar moeten brengen. Al die groteske monsters, dat zijn uitvergrote roofdieren. En zombies waarschuwen ons om uit de buurt van lijken te blijven, want daar krijg je verschrikkelijke ziektes van.”

Horror 1510349405

Pas op voor die keukentrap

Onze angstradar krijgt dus geregeld een update. Toch staat hij niet altijd scherp afgesteld. Integendeel, vaak zijn we bang van zaken die helemaal niet zo bedreigend zijn. “We laten ons leiden door anekdotiek, niet door statistiek”, zegt Vervliet. “De media geven ons daarbij een duwtje. Ken je de boutade: ‘If it’s in the news, you shouldn’t worry’? Het nieuws is vaak de uitzondering, niet de regel, en mensen vergeten dat. Eén ongeval met een zelfrijdende wagen in Silicon Valley jaagt mensen weg van die technologie, terwijl er alleen al in de VS jaarlijks 40.000 mensen omkomen in gewone auto’s. Of kijk naar terrorisme, goed voor minder dan 0,01 procent van de doden wereldwijd, maar voor 30 procent van de media-aandacht. Toch heb je nog altijd veel meer kans om te sterven na een banale val van de keukentrap dan in een aanslag.”

Op die manier jagen onze angsten ons soms ongewild de dood in. “In de maanden na de aanslagen van 9/11 namen Amerikanen plots massaal de auto voor lange afstanden, in plaats van het vliegtuig. Puur uit angst, want het gevaarlijkste aan vliegen is de autorit naar de luchthaven. Het gevolg was 1.500 extra doden op de weg.”