Ga verder na de inhoud
Toonaangevend onderzoek naar onze muziekgeschiedenis
Onderzoek

Toonaangevend onderzoek naar onze muziekgeschiedenis

Muziek is iets heel krachtigs: het verbindt ons met elkaar, met onze cultuur, onze taal, onze toekomst, ons heden en ons verleden.

8 minuten
20 december 2019

Muziek is iets heel krachtigs: het verbindt ons met elkaar, met onze cultuur, onze taal, onze toekomst, ons heden en ons verleden. Heb je je ooit afgevraagd naar welke muziek onze voorouders graag luisterden? Of welk nummer voor hen de soundtrack van hun leven was? Dat is precies wat de Alamire Foundation onderzoekt. Met behulp van state-of-the-art-technologie lezen ze de muziek op 15de- en 16de-eeuws perkament en proberen ze de muziek van de Lage Landen (opnieuw) op de kaart te zetten. Klinkt dat niet als muziek in de oren?

Een bloemlezing uit de muziek van vroeger met de Alamire Foundation

De Alamire Foundation is het Internationaal studiecentrum voor muziek in de lage landen, dat in 1991 werd opgericht als een samenwerkingsverband tussen de Onderzoekseenheid Musicologie van KU Leuven en de non-profitorganisatie Musica. Vandaag staat Bart Demuyt, directeur van de Alamire Foundation en senior innovation manager of Musical Heritage van het Industrieel Onderzoeksfonds van KU Leuven, aan het roer van de Foundation. Hij is verantwoordelijk voor het uitdragen en internationaal sturen van het systematisch onderzoek naar de muziekgeschiedenis in onze contreien vanaf de vroege middeleeuwen tot het begin van de 19de eeuw. De Foundation is gevestigd in de schilderachtige Abdij van Park (Heverlee - Leuven) en ontleende haar naam aan de 16de-eeuwse muziekkopiist, componist, instrumentalist, mijnbouwingenieur, handelaar, diplomaat en spion (!) voor het hof van Hendrik VIII Petrus Alamire (ca. 1470-1536).

Prachtige manuscripten

Alamire en de bijbehorende ateliers produceerden de grootste en een van de belangrijkste bronnen van renaissancemuziek ten noorden van de Alpen. Bovendien waren veel manuscripten – met honderden religieuze en seculiere werken – prachtig versierd met magnifieke miniaturen, tot in het kleinste detail geschilderde initialen en knappe randen in Gent-Brugse stijl. Volgens David Burn, professor musicologie aan KU Leuven, maakte de manuscriptenverzameling die onder zijn leiding werd aangelegd hem tot "één van de centrale, belangrijkste bronnen van het muzikale erfgoed van de Lage Landen".

Alamire partiturenboek

In de 15de en 16de eeuw werden de Lage Landen als het culturele mekka van Europa beschouwd. Onze muzikanten ontpopten zich tot artiesten met internationale faam en waren daarom zeer gegeerd bij verschillende hoven over het hele continent. De componisten van meerstemmige muziek of polyfonisten van de zogenaamde Franco-Vlaamse School waren in die tijd toonaangevend. Ze speelden een voortrekkersrol en vormden de inspiratiebron voor een stijl die later een belangrijke rol zou spelen in de evolutie naar barokmuziek.

Alamire partiturenboek detail

Bewustzijn creëren

Daarom focust het onderzoek van de Alamire Foundation op die periode. Zij willen zoveel mogelijk van dit muzikale erfgoed lokaliseren, catalogiseren, ontsluiten en bewaren. In de eerste plaats is het echter de bedoeling om meer mensen bewust te maken van dit belangrijke deel van onze cultuurgeschiedenis. Wat vooral interessant is, is dat de Foundation de muziekmanuscripten niet enkel verzamelt, bestudeert en bewaart, maar ze ook daadwerkelijk tot leven brengt. Door de eeuwenoude muziek tot klinken te brengen en te beluisteren, krijgen we de kans om een deel van de geschiedenis te herbeleven.

Om de muziek uit hun eeuwenoude manuscripten te 'bevrijden', richtte de Foundation het mobiele Alamire Digital Lab (ADL) en het innovatieve Alamire Sound Lab op in de Norbertuspoort. Het team van dit ultramoderne laboratorium legt zich toe op de digitalisering van muzikaal erfgoed. Het gebruikt hiervoor gespecialiseerde apparatuur, waaronder zeer geavanceerde lenzen, verlichting en hogeresolutiecamera's. Zo kunnen we deze uiterst waardevolle bronmaterialen vastleggen in haarscherpe beelden, klaar om te worden bestudeerd, uitgevoerd en tentoongesteld. In de Alamire Sound Labs kunnen we dankzij praktijkgericht onderzoek de veelgelaagde composities analyseren en de (verloren) akoestiek van de kerken waarvoor de muziek eeuwen terug werd geschreven reconstrueren.

Zowel de belangrijkste ADL-fotograaf, Dr. Lynda Sayce, als haar assistenten zijn musicologen en muzikanten. Dit staat borg voor een vakkundige behandeling van de unieke en kwetsbare muziekbronnen tijdens het digitaliseringsproces. Bovendien betekent dit ook dat de wetenschappelijke studie van de manuscripten al tijdens het digitaliseringsproces begint. Bij het ADL gaan onderzoek en digitalisering dus hand in hand. Tot op heden heeft het ADL meer dan 60.000 beelden geproduceerd. Al deze beelden worden samengebracht in het datacentrum van het Centre of Excellence van de Alamire Foundation, de Library of Voices. Zo kunnen de onderzoekers een hedendaagse collectie creëren van deze eeuwenoude muziek. Deze digitale beelden zijn niet langer enkel toegankelijk voor de happy few, iedereen kan hier naar hartenlust rondneuzen in digitale beelden en (binnenkort ook) geluidsopnames. Dat je de kwetsbare manuscripten niet langer hoeft te manipuleren om ze nauwkeurig te bekijken, is erg doorslaggevend. Zo kunnen ze beter bewaard blijven.

Alamire onderzoekers

Mobiele toegangspoort tot digitalisering

Het ADL en de bijbehorende apparatuur zijn volledig mobiel. Dit betekent dat de digitalisering wereldwijd kan gebeuren op plaatsen waar soortgelijke bronnen worden bewaard. De digitalisering van het indrukwekkende corpus van muziekhandschriften in de collecties van de Vaticaanse Bibliotheek is een fascinerend voorbeeld van de mobiele activiteiten van het lab. In enkele maanden tijd heeft het team ter plaatse ongeveer 13.500 digitale beelden geproduceerd, die nu wereldwijd kunnen worden geraadpleegd. Je hoeft dus niet langer naar de prestigieuze Vaticaanse Bibliotheek te reizen om de rijkdom te bewonderen van de verluchte muziekhandschriften die eeuwen terug in de Lage Landen werden gemaakt.

Alamire lichtsetting partituur

Maar waar worden al die beelden opgeslagen? Wel, de Integrated Database for Early Music (IDEM) van de Alamire Foundation, die zich in de Norbertuspoort bevindt, maakt de digitale beelden online toegankelijk en voegt daar extra ondersteunende inhoud aan toe. IDEM is een unicum in het behoud van het cultureel erfgoed van de Lage Landen en bevat bronnen – zoals die van het Vaticaan – die in het buitenland bewaard worden, maar rechtstreeks verband houden met onze regio. Internationale onderzoekers en muzikanten kunnen de veelzijdige interdisciplinaire databank – met zowel polyfone muziek als gregoriaanse gezangen – gratis raadplegen om de muziek van het Vaticaan en andere middeleeuwse en renaissancemuziek (tot het jaar 1600) uit de Lage Landen te bestuderen en te spelen.

Een andere tak van het Centre of Excellence is het Huis van de Polyfonie in de Mariapoort in de Abdij van Park. Het Huis van de Polyfonie is een van de belangrijkste platformen ter wereld op het gebied van de valorisatie van muzikaal erfgoed. Het Huis is zowel een fysieke als een virtuele ruimte en heeft als missie de muziekgeschiedenis verder te verspreiden. Het Huis van de Polyfonie is met andere woorden een unieke plek waar muziekonderzoek en -praktijk elkaar ontmoeten. Het Huis van de Polyfonie biedt onderdak aan een eigen groeiende collectie muziekinstrumenten, waaronder een aantal klavecimbels, een set middeleeuwse portatieven, drie originele orgels uit de 18de, 19de en 20ste eeuw, vedels en fluiten. Elk van deze instrumenten wordt zorgvuldig gestemd en onderhouden door een team enthousiaste beroepsmuzikanten.

Alamire gewelf

Muziek voor de massa

Om de bezoekers hetzelfde enthousiasme voor de muziek uit het verleden te laten voelen, werkte de Alamire Foundation aan een reeks geweldige initiatieven. Een bijzonder interessant voorbeeld is Speculum Musurgica, een media-installatie van kunstenaar Dr. Rudi Knoops. Met zijn zevenhoekige vorm, spitsvondige spiegelstructuren en geluidsprojecties neemt deze installatie de bezoeker mee op een toer door de veelgelaagde textuur van de muziek. De bezoeker ervaart de complexiteit van de polyfonie door middel van een audiovisueel uitvoering van het wereldberoemde Huelgas-ensemble.

In 2017 vormde het Antifonarium van Salzinnes, een verlucht koorboek uit de cisterciënzerabdij van Salzinnes bij Namen, het belangrijkste werk in een tentoonstelling in de kunstgalerie van Nova Scotia, Halifax (Canada). Het Antifonarium werd volledig gedigitaliseerd door het ADL en zal samen met een studie gereproduceerd worden in een facsimile-editie van de Leuven Library of Music in Facsimile (uitgegeven door David Burn en Bart Demuyt).

Dankzij hun niet-aflatende inspanningen om de muzikale erfenis van onze voorgangers steeds verder bloot te leggen, werden een aantal fascinerende onderzoeksprojecten op poten gezet onder de auspiciën van de Alamire Foundation. Muziek wordt als het ware onder een microscoop bekeken, waardoor de Foundation de lacunes in onze muziekgeschiedenis kan opvullen. De Foundation kon in 2015 ook het zogenaamde Leuven Chansonnier opsporen, een belangrijk onderdeel van ons Vlaams erfgoed. Een bewonderenswaardige prestatie! Hoewel het onderzoek nog steeds loopt, vermoedt men dat dit liederenboek met 50 verschillende muziekstukken (waarvan 12 unieke) teruggaat tot 1475. De meeste zijn in het Frans en geschreven voor drie stemmen. Het ADL digitaliseerde het Leuven Chansonnier, waardoor het beschikbaar is in de IDEM voor verder onderzoek en valorisatie. Dit unieke liederenboek is een van de pronkstukken uit de Library of Voices.

Alamire onderzoeker lamp

Verdrietige liederen

Het project Cantoren en Katafalken onderzoekt de tot nu toe niet nader bestudeerde rol van muziek in dodenrituelen in de laatmiddeleeuwse en vroegmoderne periode (1300-1530), en dat binnen twee geografische zones: de Lage Landen en Duitsland. Het project Volgens Antwerpen, hervormd door Rome neemt dan weer de manier onder de loep waarop de post-Tridentijnse liturgieën (of degene die na het Concilie van Trente in Italië werden opgesteld) tot stand zijn gekomen, tot uitdrukking zijn gebracht en werden beleefd door muzikaal bewijs te onderzoeken dat men tot nu toe links had laten liggen.

Alamire boekenzaal

Met deze inkijk in de Alamire Foundation en haar verwezenlijkingen tot nu toe kunnen we met zekerheid besluiten dat dit Centre of Excellence een pioniersrol speelt in de verkenning van het muzikale erfgoed van de Lage Landen. Het is duidelijk dat de combinatie van state-of-the-art-technologie en de passie van de onderzoekers voor de muziek van weleer zijn vruchten afwerpt. Op basis van haar succesvolle poging om de kloof tussen muziek en wetenschap te overbruggen, kunnen we alleen maar reikhalzend uitkijken naar de verdere ontdekkingen van de Foundation.