Ga verder na de inhoud
Tenofovir of hoe antiviraal te gaan
Onderzoek

Tenofovir of hoe antiviraal te gaan

KU Leuven draagt al sinds jaar en dag haar steentje bij aan de ontwikkeling van vernieuwende en doeltreffende geneesmiddelen.

6 minuten
02 december 2019

KU Leuven draagt al sinds jaar en dag haar steentje bij aan de ontwikkeling van vernieuwende en doeltreffende geneesmiddelen. Dankzij de inzet van enkele baanbrekende wetenschappers vond een nieuwe generatie krachtige behandelingen tegen hiv/aids haar weg naar de markt. Een voorbeeld hiervan is tenofovir, wereldwijd het meest gebruikte geneesmiddeltegen hiv. Dankzij een geslaagde samenwerking tussen onderzoekers van KU Leuven, de Praagse Academy of Sciences en Gilead Sciences is het geneesmiddel erin geslaagd om ‘antiviraal te gaan’. Hierdoor kunnen besmette personen een volwaardig en kwalitatief leven leiden.

Het door KU Leuven ontdekte geneesmiddel blijft triomferen in de strijd tegen hiv

Sinds de eerste gevallen van hiv meer dan 35 jaar geleden werden gemeld, raakten intussen 78 miljoen mensen met de ziekte besmet. Tot op de dag van vandaag stierven al een duizelingwekkende 32 miljoen patiënten met een aids-gerelateerde ziekte. De medische wereld doet al jaren verwoede inspanningen om de aidsepidemie definitief in te dijken. Eén ding is en blijft echter duidelijk: om de dodelijke ziekte een halt toe te roepen, hebben we doeltreffendere manieren nodig om hiv te behandelen. Het virus vormt een regelrechte aanval op ons immuunsysteem. Als hiv niet wordt behandeld, verzwakt het de natuurlijke weerstand tegen ziekten, tot het lichaam zich niet langer kan verdedigen tegen levensbedreigende infecties en aandoeningen.

Tenofovir microscoop

Van chimpansees op mensen

Volgens wetenschappers ontstond hiv bij niet-menselijke primaten in Centraal en Westelijk Afrika. Blijkbaar werd het virus al rond 1930 voor het eerst overgedragen van chimpansees op mensen. Zij kwamen in contact met hun bloed tijdens de jacht. In de loop der decennia verspreidde het virus zich door Afrika en naar andere continenten. Pas begin jaren tachtig, toen dokters zich zorgen begonnen te maken over een stijgend aantal zeldzame vormen van kanker, longontsteking en andere ziekten, werd de rest van de wereld zich bewust van hiv en aids. De eerste rapporten beweerden dat de ziekte vooral voorkwam bij homoseksuele mannen. Toen het aantal besmettingen echter pijlsnel de hoogte in schoot, beseften de onderzoekers dat de ziekte niet enkel de homogemeenschap trof.

Drie fasen

Je kan besmet raken met hiv wanneer je rechtstreeks in contact komt met bepaalde lichaamsvloeistoffen van een hiv-patiënt, zoals bloed en sperma. Om het virus daadwerkelijk over te dragen, moet het hiv in deze vloeistoffen via open snijwonden of door een rechtstreekse inspuiting in de bloedbaan van een hiv-negatief persoon terechtkomen. Zodra het lichaam besmet is, manifesteert het virus zich in drie verschillende fasen. In de eerste fase zet het virus zijn eigen RNA om in DNA in de bloedcel. Voor dit proces is een enzym nodig dat we ‘reverse-transcriptase' noemen. In de tweede fase integreert het viraal DNA zich in het menselijk DNA met behulp van het zogenaamde 'integrase-enzym'. In de laatste fase worden nieuwe kopieën van de virale proteïnen afgesneden via het 'protease-enzym', dat de virale eiwitten aanspoort de cel te verlaten en zich elders voort te planten.

Tenofovir flesje

Voor er aidsremmers bestonden, kon het hiv-virus zich als een lopend vuurtje verspreiden. Gelukkig komen wetenschappers sinds het begin van de epidemie steeds dichter bij een succesvolle behandeling. Een van de meest notoire krachttoeren in de strijd tegen aids was de ontwikkeling van tenofovir. Tenofovir werd in 1993 ontdekt door professor Erik De Clercq en zijn team van het Rega Institute for Medical Research van KU Leuven, in samenwerking met professor Antonín Holý van het Institute for Organic Chemistry and Biochemistry (IOCB) van de Tsjechische Academie van Wetenschappen, en Dr. John Martin van het Amerikaanse biofarmaceutische bedrijf Gilead Sciences. Dit erg gemotiveerd drietal – bestaande uit een arts (de Clercq), een chemicus (Holý) en een directeur van een farmaceutisch bedrijf (Martin) – slaagde erin om via hun gezamenlijke bevindingen een zeer succesvol geneesmiddel te creëren.

Tenofovir onderzoeker microscoop

Cruciale T-cellen

Hoe werkt tenofovir? Het geneesmiddel blokkeert een enzym dat het virus nodig heeft om zich in te bedden in een gezonde cel en zich te kunnen voortplanten door celdeling. Tegelijk wordt het aantal cruciale T-cellen, of de virusbestrijdende immuunsysteemcellen waarop hiv zijn pijlen richt, verhoogd. Tenofovir kan de hoeveelheid met hiv besmette cellen in het bloed op eigen houtje succesvol doen dalen, maar is het meest effectief in combinatie met andere verbindingen. Wanneer patiënten met tenofovir worden behandeld, neemt het hiv-niveau in het bloed af. Dit betekent dat de infectie niet langer dodelijk is en dat wie besmet is een volwaardig en kwalitatief leven kan leiden. Bovendien hebben klinische studies aangetoond dat tenofovir ook een veilig geneesmiddel is om patiënten met chronische hepatitis B te behandelen.

Tot nu toe is tenofovir het meest gebruikte geneesmiddel ter wereld in de strijd tegen hiv. Tenofovir werd vergund aan Gilead Sciences. Dit biofarmaceutisch bedrijf bleef het geneesmiddel verder ontwikkelen. In ruil voor de royalty's die KU Leuven en IOCB mochten ontvangen, produceert en verdeelt Gilead het geneesmiddel nu onder de handelsnaam Viread®. Tenofovir is echter ook een essentiële component van de combinatiegeneesmiddelen Atripla®, Complera®, Stribild® en Truvada®.

Dit laatste medicijn, Truvada®, is in feite een combinatie van tenofovir disoproxil fumaraat (of 'TDF'; ontdekt in 1997) met emtricitabine. In 2004 kreeg Truvada® aanvankelijk groen licht van de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) voor de behandeling van aids. Op 16 juli 2012 werd Truvada® het eerste goedgekeurde geneesmiddel voor de preventie (of 'profylaxe') van hiv-infecties bij niet-besmette personen die een hoog risico lopen. Helaas stierf die dag ook Antonín Holý. Vandaag is Truvada® nog steeds het enige geneesmiddel dat door de FDA is goedgekeurd om hiv-infecties te voorkomen. Dit noemen we nu meestal 'PrEP', of ‘Prophylaxe voor blootstelling'.

Tenofovir detail flesje

De FDA heeft intussen niet stilgezeten. Men verwacht dat Descovy® binnenkort door de FDA wordt goedgekeurd om besmetting met hiv te voorkomen. Dit geneesmiddel is de combinatie van tenofovir alafenamide (TAF, Vemlidy®) met emtricitabine. Intussen heeft de FDA ook het gebruik goedgekeurd van TAF in combinatie met emtricitabine (Descovy®) en andere geneesmiddelen tegen hiv (Genvoya®, Odefsey®, Biktarvy®, Biktarvy®, Symtuza®) voor de behandeling van aids.

Tenofovir is in zijn verschillende gedaantes goed voor een omzetcijfer in de miljarden. Maar wat met de mensen die deze behandeling niet kunnen betalen? Naar schatting krijgen tien miljoen patiënten uit de derde wereld momenteel een hiv-behandeling op basis van tenofovir. Met het oog op de hiv-patiënten in armere landen ondertekenden de wetenschappers in 2010 een overeenkomst in 112 ontwikkelingslanden, die bevestigde dat zowel KU Leuven als de IOCB van Praag afstand zouden doen van alle royalty’s.

De aidsepidemie indijken is een aartsmoeilijke opdracht, maar een definitieve oplossing komt beetje bij beetje dichterbij. Volgens medewerkers van het overkoepelende programma van de Verenigde Naties inzake hiv/aids zijn de instrumenten wel voorhanden. Zij leggen de nadruk op testen, behandeling en preventie. Hiermee hopen ze tegen 2030 komaf te maken met aids. Vorig jaar leefden er maar liefst 37,9 miljoen mensen met hiv. Dankzij de ontwikkeling van tenofovir krijgen zij nu kans op een kwalitatiever leven.