Ga verder na de inhoud
‘Shtijl’ slaat aan: het succes van citétaal
Onderzoek

‘Shtijl’ slaat aan: het succes van citétaal

Hoe zijn talige fenomenen uit het cités zo populair geworden bij de jeugd? En is het een bedreiging voor de standaardtaal?

6 minuten
06 januari 2021

“Dedication wil zeggen: toewijding naar Dirk toe. Vies belangrijk!” Fans van het programma Safety First herkennen ongetwijfeld het sappige taaltje van het hyperkinetische personage Smos, vertolkt door Matteo Simoni. Hij haalde de linguïstische mosterd onder meer bij de Limburgse citétaal. Die heeft vanuit de vroegere mijnwerkerswijken een opmerkelijke veroveringstocht gemaakt. Vandaag vinden ook jongeren elders in Vlaanderen het cités vies shtijl, al beseffen ze dat wa make en de meisje niet in elk gesprek thuishoren.

Toen arbeiders uit onder meer Marokko, Italië, Spanje en Turkije na de Tweede Wereldoorlog naar Limburg kwamen om er in de mijnen te werken, ontwikkelden ze een voertaal om zowel met elkaar als met de plaatselijke bevolking te communiceren. Die cocktail had als ingrediënten het Limburgs, het Frans – de taal die ze in de mijnen spraken –, en scheutjes van hun moedertalen.

Hun kinderen en kleinkinderen wisten die curieuze mix best te smaken. Ze pikten er elementen uit en verwerkten die in hun eigen omgangstaal, die later het cités of citétaal gedoopt zou worden. Dat deden ze niet meer zozeer om zich onderling verstaanbaar te maken, maar om een groepsidentiteit uit te dragen. Gaandeweg heeft vooral de Genkse jeugd de citétaal geclaimd, ook om zich een streetwise imago aan te meten.

MG 4584

Tongval

Professor taalkunde Stefania Marzo maakte het begin van die linguïstische metamorfose in haar jeugdjaren mee. Ze is kind van Italiaanse ouders en groeide op in Genk. Voor haar doctoraat bestudeerde ze het Italiaans dat de tweede en derde generatie in de migrantengemeenschap spreken en raakte zo ook geïnteresseerd in citétaal.

“Die is op zich verre van uniek”, zegt professor Marzo. “Er bestaan over de hele wereld dergelijke omgangstalen, die altijd ontstaan in multiculturele steden. Het ‘Rinkeby-svenska’ in de gelijknamige wijk in Stockholm, het ‘Kiezdeutsch’ in Berlijn, de straattalen in de grote Nederlandse steden … Elk van die talen heeft haar eigen fenomenen, maar ze vertonen ook gelijkenissen. De veralgemening van het lidwoord ‘de’ naar onzijdige woorden – denk aan ‘de meisje’ – zie je bijvoorbeeld niet alleen in de Limburgse citétaal, maar ook in die Nederlandse straattalen. Dat soort van generalisatie is een mechanisme dat je vaak ziet als talen met elkaar in contact komen.”

Van sommige fenomenen uit de Limburgse citétaal is de herkomst vrij eenvoudig te duiden. Neem bijvoorbeeld ‘wa make’, een uitdrukking die ‘hoe gaat het?’ betekent. Die komt meer dan waarschijnlijk van het Italiaanse ‘che fai’. Maar het ligt niet altijd zo eenvoudig, zegt Marzo. “Een ander fenomeen uit de citétaal is de sh-uitspraak van de letter ‘s’ in woorden als ‘stijl’, ‘slaan’ en ‘school’. Taalkundigen noemen dat palatalisatie: bij de normale uitspraak van een s staat je tong tegen je tanden, voor de sh-uitspraak trekt je tong naar achter – naar je palatum of gehemelte. Die gepalataliseerde s vind je in een aantal Limburgse dialecten, maar ook in het Arabisch en in enkele Zuid-Italiaanse dialecten die goed vertegenwoordigd zijn in Genk, zoals het Napolitaans en het Siciliaans. Dat fenomeen uit de citétaal kan je dus moeilijk naar één bron terugvoeren: het heeft een meervoudige – of zogenaamd polygenetische – herkomst.”

In 2008 reden er in Genk al bussen rond met reclameslogans als ‘Mi jo, wat een sjikke prijzen – vies weinig’.

Broodje Smos

Hoe zijn die talige fenomenen zo populair geworden bij de jeugd? Daarbij speelden een aantal verspreiders een rol, de ene al wat hipper dan de andere. Eén van de eerste was winkelketen MediaMarkt, die de opkomst van citétaal vroeg in de gaten kreeg en er slim op inspeelde. In 2008 reden er in Genk al bussen rond met reclameslogans als ‘Mi jo, wat een sjikke prijzen – vies weinig’. “Als jongeren zoiets zien, voelen ze zich gesterkt in het gebruik van hun slang”, aldus Marzo. “Ze durven het dan sneller buiten hun eigen kringetje te gebruiken.”

Cite MG 4621s def

Maar street credibility kreeg citétaal vooral dankzij rappers als Don Luca en Fonzy Fons. “Don Luca is zowat de grondlegger van de Genkse hiphop”, zegt Marzo. “Hij werkt veel met jongeren en toont hen dat citétaal een tool kan zijn om naar buiten te treden. In zijn teksten kaart hij ook de problemen aan waarmee de plaatselijke gemeenschap te maken kreeg na de sluiting van de mijnen en Ford Genk. Vorig jaar zijn Don Luca en ik trouwens samen uitgenodigd door de universiteit van Bologna om een lezing te geven voor de studenten Nederlands daar.”

De rappers kregen de hulp van het programma Safety First om enkele fenomenen uit de citétaal ook gemeengoed te maken buiten de Limburgse provinciegrenzen. Dat stelde Marzo vast toen ze een corpus van tweets uit de periode tussen 2012 en 2016 onder de loep nam. “We vonden in totaal ongeveer 1.500 tweets met het woord ‘stijl’ erin. In 20 procent van de gevallen was de ‘s’ gepalataliseerd en stond er dus ‘shtijl’ of ‘sjtijl’. Dat percentage was veel groter als we alleen de tweets bekeken waarin het woord de typische citétaal-betekenis van ‘cool’ had. We bouwden meetmomenten in na de eerste uitzendingen van de eerste en tweede reeks van Safety First en telkens was er een duidelijke stijging in het gebruik van ‘shtijl’ te zien. We zagen dat het fenomeen zich gaandeweg ook begon te verspreiden in Brabant en Antwerpen, en in mindere mate zelfs ook in Oost- en West-Vlaanderen.”

Het illustreert hoe we figuren met een edgy imago graag imiteren. Dat appeal heeft Smos – spreek uit: Shmos – uit Safety First dus overduidelijk. “Matteo Simoni heeft zijn personage enkele elementen uit de citétaal meegegeven, zoals de sh-klank en het gebruik van ‘vies’ in de betekenis van ‘heel’. Wat hij ook goed geobserveerd heeft, zijn de zenuwachtige gebaren en mimiek die erbij horen.”

Talen kan je vergelijken met kleding: ze hebben niet alleen een praktische functie, je drukt er ook iets mee uit.

Een passende jas

Krijgen bedrijven binnenkort jongeren over de vloer die een sollicitatiegesprek beginnen met ‘wa make’? Om te achterhalen waar en wanneer citétaal precies opduikt, gingen studenten taalkunde op pad in Limburg. “Ze vroegen er aan jongeren om hun gesprekken op te nemen in drie situaties: tijdens pauzes op school, tijdens activiteiten in hun vrije tijd, en thuis aan tafel met hun ouders. Dat leverde vele uren aan getranscribeerde gesprekken op, waarin we verschillende elementen uit de citétaal apart gecodeerd hebben.”

“Afkomst bleek geen beslissende factor meer te zijn: jongeren met en zonder migratieachtergrond spreken evenveel citétaal. We zagen dat ze het cités hoofdzakelijk in informele gesprekken gebruikten. Een belangrijke voorspeller daarbij was de intensiteit van een gesprek: als iemand een sterk verhaal of een roddel vertelde, zag je sneller fenomenen uit de citétaal. Ze gebruiken die dus vooral in informele situaties om gesprekken geanimeerder te maken en specifieke betekenissen te genereren, zoals boosheid, jaloezie of euforie.”

Talen kan je vergelijken met kleding, zegt Marzo: ze hebben niet alleen een praktische functie, je drukt er ook iets mee uit. Voor een formele gelegenheid trek je een klassieke jas aan, voor een feestje onder vrienden mag het wat hipper zijn. “Jongeren voelen echt wel aan wanneer welke talige jas gepast is”, stelt Marzo. “Als je ze in gesprekken met vrienden citétaal hoort gebruiken, betekent dat niet dat ze de standaardtaal niet beheersen.”

Daarom maakt ze zich ook geen zorgen als haar eigen kinderen hun Nederlands doorspekken met woorden uit het Arabisch en het Frans. “We wonen in Schaarbeek en ik geniet er net van om te zien hoe talen veranderen en elkaar beïnvloeden wanneer ze naast elkaar ‘leven’. Moderne sociolinguïsten zijn niet bang van taalvariatie. Integendeel, we omarmen die als een rijkdom en als een weerspiegeling van onze hedendaagse maatschappij.”

Ook gepubliceerd in...

Sonar

Editie september 2020

Heeft dit onderzoek je nieuwsgierig gemaakt naar meer?

Ontdek ons onderzoek en opleidingen.