Ga verder na de inhoud
ONTRAFELD — De empathische aap
Onderzoek

ONTRAFELD — De empathische aap

Is de mens van nature een killing ape of een empathische aap? Volgens biologisch psychologen zorgt empathie voor ons succes als soort.

4 minuten
04 mei 2021

Wat maakt onze soort uniek in vergelijking met chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans? Het verschil in DNA tussen ons en de andere primaten maakt een procentje of twee uit, dus waar zit het hem precies in? Het rechtop lopen, onze taal of ons brein? Wat vaststaat, is dat mensen geboren worden met een groot inlevingsvermogen.

Stel, je laat een paar driejarige kinderen of chimpansees een taak uitvoeren waarbij ze in duo moeten samenwerken om een beloning te bemachtigen. Wat gebeurt er als één van de twee onverwacht halverwege het karweitje de beloning al krijgt? De chimpansee neemt zijn beloning gretig in ontvangst, stopt met werken en laat zijn collega aan zijn lot over. Het mensenkind blijft samenwerken, zodat ook het andere kind een beloning kan krijgen.

“Wij mensen hebben een aangeboren neiging om te helpen en te delen”, vertelt biologisch psycholoog Rudi D’Hooge. Zelfs kinderen die amper kunnen lopen of praten, zijn al geneigd om een handje toe te steken en te delen. Onze empathie komt al vroeg naar boven en zit heel diep. “Met onze cognitieve empathie kunnen we begrijpen wat een ander bedoelt en waarom iemand iets doet. Met onze affectieve empathie kunnen we plaatsvervangend de gevoelens van anderen ervaren. We begrijpen, bijvoorbeeld, dat iemand die de deur opent, naar buiten wil en we kunnen meehuilen als iemand anders verdriet heeft.”

Geen enkel ander dier beschikt over dezelfde empathische vermogens als de mens. Chimpansees werken soms wel samen om aan eten te geraken, maar wie het eerst de banaan grijpt, eet ze op.

Olifantenkerkhof

Er doen heel wat verhalen de ronde over mensapen, dolfijnen of olifanten die lijken te suggereren dat ook dieren zich kunnen inleven. Maar in detail bekeken beschikt toch geen enkel ander dier over dezelfde empathische vermogens als de mens. “Chimpansees werken soms wel samen om aan eten te geraken, maar wie het eerst de banaan grijpt, eet ze op. Eten delen is iets dat voornamelijk gebeurt tussen moeder en kind. En het medeleven dat ouders ervaren wanneer ze een kind verliezen, staat bijzonder ver af van het gedrag van chimpansees als een moederaap haar baby verliest.” Er bestaan wel heel wat mythes, omdat wij graag menselijke gevoelens projecteren op dieren. “Het olifantenkerkhof is daar een voorbeeld van: er bestaat geen wetenschappelijk bewijs voor.”

Een groot verschil tussen mensen en andere dieren situeert zich op vlak van de hersenen – die van de mens zijn drie maal groter bijvoorbeeld dan die van de chimpansee. “Vooral het voorste deel van onze hersenen heeft een zeer snelle evolutionaire ontwikkeling gekend. Net die frontale kwab is verantwoordelijk voor sociale processen, zoals empathie. Dat zien we ook bij mensen met schade aan de frontale cortex, zoals patiënten met frontotemporale dementie: zij stellen zich soms heel ongevoelig op tegenover anderen.”

The killing ape

Medeleven, empathie en barmhartigheid zijn dus typisch voor de menselijke soort. Paleoantropologen en evolutionair psychologen hebben hiervoor verschillende verklaringen, duidt D’Hooge. “In de jaren ’50 was er de hypothese van de killing ape, de primitieve mens die moest vechten of jagen om te overleven. Om dat als groep in goede banen te leiden, moesten mensen samenwerken en afspraken maken. En daar komt empathie bij kijken.” Maar het idee van de killing ape sneuvelde. “Het is een mensbeeld dat vooral het gedrag van mannen centraal stelt, alsof vrouwen geen rol zouden hebben gespeeld in onze evolutie.”

Empathie levert een evolutionair voordeel op omdat het mensen goed laat samenwerken en afspraken maken. We zoeken de drijfveer daarvoor nu eerder bij het grootbrengen van onze kinderen dan bij oorlogsvoering. “Het kost tot zowat twintig jaar om een kind op te voeden, heel lang in vergelijking met andere dieren, en het vergt ook enorm veel energie. Bovendien voeden we dan meestal ook nog verschillende kinderen gelijktijdig op, daar waar apen pas opnieuw een kind krijgen als het andere kind volwassen wordt.”

De grote investering die een kind vergt, kunnen we alleen opbrengen door samen te werken met allerhande hulpouders. “Dat lossen we niet alleen op met grote hersenen die allerlei technologie kunnen bedenken, dat vraagt ook empathie. Het is eigenlijk de biopsychologische variant van It takes a village to raise a child. Empathie is essentieel voor ons succes als soort.”

Grenzen

Ons inlevingsvermogen is van nature zelfs zo groot dat het vaak wordt ingeperkt tijdens onze opvoeding. We krijgen als kleuter te horen dat we onze koekjes niet aan de hele school hoeven uit te delen. “Onze opvoeding en socialisatie begrenst onze empathie. We delen met onze ‘eigen’ mensen, niet met iedereen.”

Daar loopt het weleens mis. Dat zorgt ervoor dat we tóch eigen soortgenoten een kopje kleiner maken. Het idee over wie onze eigen mensen zijn – van familieleden tot landgenoten – is immers gebaseerd op symbolische constructies. “In het leger bijvoorbeeld schieten soldaten niet zomaar tegenstanders dood. Het vergt training om de vijand te ontmenselijken en tegen onze empathische natuur in te gaan.”

Met andere woorden, we zijn van nature empathische apen. Onze omgeving kan van ons wel killing apes maken. “We zijn afgestapt van het idee dat de mens van bij de geboorte een vat vol agressie en frustraties is. Het tegendeel geldt: wij werken graag samen en verstaan elkaar zoals geen enkel ander dier dat kan. En dat vind ik in deze tijden toch een hoopvolle boodschap.”

Ook gepubliceerd in...

Sonar

Lente 2021