Ga verder na de inhoud
Ons eigen afweersysteem als strijdwapen tegen kanker
Onderzoek

Ons eigen afweersysteem als strijdwapen tegen kanker

Onderzoekers van KU Leuven en UZ Leuven spelen een belangrijke rol in het onderzoek naar immuuntherapie als kankerbehandeling.

7 minuten
08 juni 2020

Onderzoekers van KU Leuven en UZ Leuven spelen internationaal een belangrijke rol in het onderzoek naar immuuntherapie als kankerbehandeling. Ze zoeken naar manieren om het immuunsysteem in te schakelen in de strijd tegen kanker, bijvoorbeeld met gentechnologie. Daarnaast werken ze ook mee aan het optimaal inzetten van medicijnen die de werking van het immuunsysteem beïnvloeden.

Eén van die onderzoekers is Professor Sabine Tejpar. Zij onderzoekt immuuntherapie bij de behandeling van darmkanker. “Momenteel worden er fantastische resultaten geboekt. Toch is doorgedreven research naar immuuntherapie meer dan ooit noodzakelijk. We weten nog onvoldoende op welke principes en mechanismen die werking van immuuntherapie gestoeld is. Mits de nodige inzet van mankracht en middelen zal op termijn het hele plaatje ongetwijfeld duidelijk worden.” Om dat mogelijk te maken wordt onder meer gebruik gemaakt van financiering door Opening the Future.

“Ons afweersysteem is het sterkste wapen waarover ons lichaam beschikt om zich te verdedigen tegen indringers. Helaas slaagt het er meestal niet in om kwaadaardige cellen te vernietigen,” vertelt professor Michel Delforge, voorzitter van het Leuvens Kankerinstituut (LKI). “Het gebeurt slechts heel uitzonderlijk dat een beginnende kanker door het immuunsysteem wordt uitgeschakeld. Een goed functionerend afweersysteem kan dus niet voorkomen dat iemand kanker ontwikkelt.”

Ons afweersysteem is het sterkste wapen waarover ons lichaam beschikt om zich te verdedigen tegen indringers. Helaas slaagt het er meestal niet in om kwaadaardige cellen te vernietigen.

Bijkomende afweercellen

De bekendste vorm van immuuntherapie is stamceltransplantatie bij kwaadaardige ziekten van bloed en beenmerg. Na de kankerbehandeling wordt het immuunsysteem van de patiënt vernietigd. Vervolgens wordt het immuunsysteem van een gezonde donor ingebracht. Dat gebeurt via de transplantatie van stamcellen, die dan afweercellen gaan produceren in het lichaam van de patiënt. Bedoeling is dat de afweercellen van de donor de resten van de kanker klein krijgen, en voorkomen dat de kanker terugkomt.

Deze therapie wordt al decennialang toegepast, maar houdt helaas nog altijd behoorlijke risico’s in omdat er afstotingsverschijnselen kunnen optreden. Daarbij gaan de afweercellen van de donor gezonde weefsels aanvallen, zoals de huid, de lever of het maagdarmstelsel. Daarom blijft deze therapie beperkt tot een aantal specifieke ziektebeelden, zoals bijvoorbeeld acute leukemie.

Eiwitten als lokaas

Een andere vorm van immuuntherapie die de onderzoekers aan het LKI al langer bestuderen is vaccinatie. De inspiratie hiervoor werd gehaald bij het vaccineren tegen infectieziekten. Bij een griepvaccin bijvoorbeeld, injecteer je een patiënt met bepaalde eiwitten van het griepvirus, waardoor het immuunsysteem wordt geactiveerd. Op een vergelijkbare manier kan je met bepaalde eiwitten die uniek zijn voor kankercellen een immuunrespons proberen uit te lokken waardoor ook hier de laatste restjes kankercellen worden opgeruimd. Bij bepaalde kankers worden hier hoopgevende resultaten mee geboekt, maar op de grote doorbraak wordt nog gewacht.

Monoclonal antibodies2

Technologie op gen-maat

Nog meer toekomst zit er allicht in de medicamenteuze immuuntherapie. In het biotechnologisch labo kunnen antistoffen gemaakt worden, op basis van gentechnologie. Tegenwoordig maakt men antistoffen die volledig van menselijke oorsprong zijn, zodat deze ’artificiële’ antistoffen zelf niet vernietigd worden door het afweersysteem. Men noemt ze monoclonale antistoffen. Ze zijn telkens gericht tegen één bepaald antigen. Zo’n antigen is een stof, meestal een eiwit, die vooral op kankercellen voorkomt. Monoclonale antistoffen binden aan de antigenen en zo ook aan de kankercel door zich er als een magneet op te richten. Soms is hun werking ook onrechtstreeks, doordat ze het afweersysteem activeren om kankercellen te vernietigen.

Tegenwoordig maakt men antistoffen die volledig van menselijke oorsprong zijn, zodat deze ’artificiële’ antistoffen zelf niet vernietigd worden door het afweersysteem.

Op dit moment beschikken we over heel wat monoclonale antistoffen, die al jaren gebruikt worden in de strijd tegen kanker, zowel heel frequente als meer zeldzame kankers. Steeds vaker wordt er ook een dosis chemotherapie of radiotherapie aan zo’n antistof vastgemaakt. De antistof wordt dan een transportvehikel om chemo- of radiotherapie rechtstreeks tot bij de kankercel te brengen. Een andere mogelijkheid is dat men twee antistoffen aan elkaar kleeft (bi-specifieke antistoffen), en de ene kant bindt met de kankercel en de andere kant bindt met de afweercel. Op die manier worden de kankercel en de afweercel met elkaar in contact gebracht en kan de afweercel de kankercel makkelijker aanvallen.

LKI Delforge 4 web

Stekker in het stopcontact

Daarnaast is er nog een ander type medicamenteuze immuuntherapie, de zogenaamde checkpoint inhibitoren. Hun werkingsmechanisme is iets complexer. Kankercellen hebben aan hun oppervlakte vaak receptoren – ook weer eiwitten – waardoor ze afweercellen afremmen zodat die hen niet kunnen vernietigen. Dat werkt als volgt: wanneer kankercellen en afweercellen elkaar tegenkomen, worden er verbindingen gemaakt, een beetje zoals wanneer je een stekker in een stopcontact steekt. Een kankercel kan door die receptor een negatief signaal uitzenden dat de afweercel remt. Checkpoint inhibitoren schakelen op hun beurt dat negatieve signaal uit zodat de afweercel beter tegen de kankercel kan reageren. Op dit moment worden checkpoint inhibitoren al gebruikt om verschillende types kanker te behandelen: nierkanker, huidkanker, longkanker …

Extra boost

Ten slotte heb je nog een derde type medicamenteuze immuuntherapie, de immunomodulatoren. Dat zijn medicijnen die het immuunsysteem kunnen beïnvloeden zodat het beter is staat is om kankercellen op te sporen en te vernietigen. Ook hiernaar wordt binnen het LKI onderzoek verricht.

Immuuntherapie

CAR-T-therapie

Professor Johan Van Eldere is voorzitter van het internationale EUCCAT netwerk dat negen academische centra verenigt en zich onder meer richt op het ontwikkelen van CAR-T-therapie.

Bij dit type kankertherapie gaat men afweercellen – ook T-cellen genaamd – van de patiënt genetisch wijzigen: het DNA wordt zo aangepast dat de afweercellen aan hun oppervlakte een eiwit krijgen, een receptor of CAR, waardoor ze kankercellen wél kunnen herkennen. Deze CAR-T-behandeling betekende een enorme doorbraak, maar wordt vooralsnog merendeels binnen de hematologie toegepast, en dan nog enkel voor een heel beperkte groep van patiënten.

Van acuut naar chronisch

“Door de verschillende types immuuntherapie is het arsenaal aan behandelopties voor heel wat kankers flink uitgebreid,” zegt professor Delforge. “Deze nieuwe methoden kunnen ook gecombineerd worden met meer klassieke antikankerbehandelingen. Immuuntherapie in de behandeling van kanker is vandaag niet meer weg te denken en heeft er mee toe bijgedragen dat bij een heel aantal patiënten de levensverwachting aanzienlijk is verbeterd. Mede hierdoor is kanker aan het evolueren van een acute levensbedreigende aandoening naar een meer chronische ziekte.”

Mede door immuuntherapie is kanker aan het evolueren van een acute levensbedreigende aandoening naar een meer chronische ziekte.”

Er is een maar..

Toch plaatst professor Delforge een aantal kanttekeningen. “Afgezien van het feit dat immuuntherapie niet bij alle types kanker succesvol is, en dus niet altijd tot genezing leidt, moet je ook rekening houden met ongewenste bijwerkingen. Bij het toedienen van checkpoint inhibitoren bijvoorbeeld treden soms complicaties op. Ingrijpen op het immuunsysteem kan niet altijd volledig ongestraft. Ook CAR-T-therapie kan nevenwerkingen met zich meebrengen: de resultaten zijn spectaculair maar er kunnen ook heel felle ontstekingsreacties optreden in het lichaam.”

LKI Delforge 8 web

Rationele inzet

En dan is er nog het financiële aspect. De kostprijs van een behandeling met immuuntherapie kan makkelijk oplopen tot meer dan 100 000 euro per jaar per patiënt, zegt professor Delforge. Vaak wordt de therapie maanden- of jarenlang gegeven. De afgelopen jaren is het budget voor oncologische geneesmiddelen daardoor met honderden miljoenen euro’s gestegen. Dat plaatst ons voor een gigantische uitdaging, zeker in tijden van crisis en economische recessie.

Zonder grondige aanpassingen zal dit soort behandelingen op termijn niet betaalbaar blijven, volgens professor Delforge. “Als we immuuntherapie in de toekomst aan zoveel mogelijk patiënten willen blijven kunnen aanbieden, dan zullen we er zo rationeel mogelijk mee moeten omspringen. Het doel moet zijn om immuuntherapie op de meest intelligente manier te gebruiken, met maximaal behoud van effect.”

Predictieve factoren

“Daarvoor zullen we zoveel mogelijk gebruik moeten maken van predictieve testen die kunnen helpen om vooraf in te schatten of een bepaalde therapie al dan niet zou kunnen aanslaan bij een bepaalde patiënt. Binnen het LKI lopen momenteel verschillende onderzoeksprojecten die zich richten op het beter identificeren van factoren die de effecten of mogelijke bijwerkingen van immuuntherapie kunnen helpen voorspellen.”

Binnen het LKI lopen momenteel verschillende onderzoeksprojecten die zich richten op het beter identificeren van factoren die de effecten of mogelijke bijwerkingen van immuuntherapie kunnen helpen voorspellen.

“Daarnaast gebeurt er binnen het LKI ook onderzoek dat meer inzicht moet verschaffen in wat de optimale duur is van een behandeling met immuuntherapie. Ook dat kan helpen om kostenbesparend te werken.”

Het Leuvens kankerinstituut (LKI) brengt alle activiteiten op het vlak van kankergeneeskunde en kankeronderzoek binnen UZ Leuven en KU Leuven samen. In het LKI willen basiswetenschappers, klinisch onderzoekers, artsen en verpleegkundigen hun kennis en ervaring samen inzetten in de strijd tegen kanker. Onderzoek, therapie en zorg vinden er elkaar in een versterkende wisselwerking.

Steun het Leuven Kankerinstituut

Met topwetenschap en uw steun dringen we kanker terug.