Ga verder na de inhoud
Maken we de cirkel (telkens opnieuw) rond?
Onderzoek

Maken we de cirkel (telkens opnieuw) rond?

In een circulaire economie worden materialen en grondstoffen zo vaak mogelijk opnieuw gebruikt. Een goede zaak voor milieu én economie …

6 minuten
16 september 2020

In een circulaire economie of kringloopeconomie probeer je de waarde van grondstoffen, en van de materialen die je met die grondstoffen produceert, zo lang en zo goed mogelijk te behouden. Op dit moment zijn we daar nog niet, vertelt professor Karel Van Acker, die zich al jarenlang buigt over de mogelijkheden van circulaire economie.

Van Acker is verbonden aan het Departement Materiaalkunde van de Faculteit Ingenieurswetenschappen en aan het Centrum voor Economie en Duurzaam Ondernemen van KU Leuven. “We evalueren technologische systemen, of zelfs hele sectoren, om na te gaan hoe duurzaam of circulair ze zijn, met meetmethodes die we zelf ontwikkelen.” Van Acker leidt ook het Steunpunt Circulaire Economie, dat specifiek studies uitvoert voor de Vlaamse overheid: “De laatste jaren zijn we vooral bezig geweest met het uitwerken van een monitor om te meten hoe circulair de economie is in Vlaanderen. Het Departement Omgeving heeft zich immers als doelstelling gesteld om tegen 2030 30 % minder materialen te verbruiken en tegen 2050 zelfs 75% minder. Wat dat precies betekent, wat we daarvoor vandaag al moeten doen, en waar we op dit moment staan, dat zijn het soort vragen dat we proberen te beantwoorden.

“Zoals we op dit moment grondstoffen gebruiken en verbruiken gaat er heel veel waarde verloren,” zegt Van Acker. “Grondstoffen en de materialen die eruit gemaakt worden, worden nog te snel gereduceerd tot afval. In de circulaire economie willen we meer waarde halen uit de grondstoffen die we gebruiken.”

Op die manier raken eindige grondstoffen niet te snel uitgeput. Daarnaast wordt de circulaire economie ook gezien als één van de belangrijkste strategieën om de uitstoot van CO2 te verminderen. “Zo’n 50 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot heeft immers te maken met de extractie en de productie van materialen.”

Circulaire economie fiets MG 2471s

Meer jobs

Maar er is ook een economische kant aan het verhaal: “De afgelopen decennia is de economie gegroeid door efficiënter om te gaan met arbeid, en met energie. Maar met materialen zijn we niét steeds efficiënter gaan omspringen. Daar zit nog heel wat onontgonnen potentieel. Als we grondstoffen en materialen effectiever en efficiënter kunnen inzetten, is dat ook economisch gezien erg interessant. Dat is nog een reden waarom de Europese Commissie en de Vlaamse Regering zo geïnteresseerd zijn in circulaire economie.”

Van Acker berekende zelf dat een circulaire economie in Vlaanderen zou kunnen zorgen voor een economische groei van twee procent van het BBP en zo’n 30.000 bijkomende jobs: “Uiteraard zijn er ook verliezers in een circulaire economie, die zijn daarin al ingecalculeerd.” Het behoeft dus weinig betoog dat het economisch bijzonder belangrijk is om meer circulair te gaan denken.

En hoe doe je dat in de praktijk? De meeste mensen denken bij circulaire economie aan meer en beter recycleren, maar dat is maar een deel van het verhaal, aldus Van Acker. “Voor mij is recycleren het sluitstuk van de circulaire economie, datgene wat we doen als andere strategieën uitgeput zijn. Bij circulaire economie proberen we maatschappelijke functies, zoals mobiliteit, wonen en communicatie, te realiseren met een kleiner beslag op grondstoffen. Dat kan bijvoorbeeld door bepaalde producten intensiever te gebruiken. Denk aan de deeleconomie. Waarom zou je een auto kopen als die vervolgens 90% van de tijd voor de deur geparkeerd staat? Een deelauto gebruiken kan bijdragen tot een meer circulaire economie.” Dat blijkt ook uit een studie die Van Acker uitvoerde: “Maar enkel als het gaat om autobezitters, die hun auto wegdoen om in een deelautosysteem te stappen. Dat klinkt evident, maar er zijn ook mensen die een deelauto gebruiken als een alternatief voor de bus en dat is dan weer minder interessant vanuit het oogpunt van circulaire economie.

Het Departement Omgeving wil dat Vlaanderen tegen 2030 30 % minder materialen verbruikt en tegen 2050 zelfs 75% minder.

Slogan

Technologische ontwikkelingen spelen een belangrijke rol in de overgang naar een circulaire economie: hoe kunnen we productieprocessen efficiënter maken, zorgen dat ze minder grondstoffen verbruiken? Zijn er alternatieven denkbaar voor grondstoffen die misschien een grotere ecologische voetafdruk hebben of wat schaarser zijn dan andere? Het zijn allemaal strategieën om ervoor te zorgen dat er minder grondstoffen en materialen op een stortplaats of in een verbrandingsoven terechtkomen. “We werken vaak samen met onderzoekers die bezig zijn met technologische materiaalinnovatie, zoals bijvoorbeeld biogebaseerde composietmaterialen. Maar we doen dat bijvoorbeeld ook voor de staalindustrie. We voeren duurzaamheidsevaluaties uit van de processen die ze aan het ontwikkelen zijn en van de producten die ze maken, zodat ze die vervolgens kunnen optimaliseren.”

Je hoort weleens zeggen dat we evolueren naar een economie die volledig circulair is en waarin afval niet meer bestaat, maar dat is een slogan volgens Van Acker: “Er treedt na verloop van tijd altijd kwaliteitsverlies op. Mensen denken bijvoorbeeld vaak dat metalen oneindig recycleerbaar zijn, maar dat klopt niet. Tijdens het recyclageproces vindt er altijd wel wat contaminatie plaats. Gerecycleerd staal kan bijvoorbeeld nog gebruikt worden voor toepassingen in de bouw, maar niet langer voor het koetswerk van een auto. En uiteindelijk treedt er bij elk materiaal ook degradatie op.”

Bouwmaterialen worden voor meer dan 95% gerecycleerd. Maar al te vaak worden ze hergebruikt in minder kwalitatieve toepassingen, zoals opvulmateriaal voor wegfunderingen.
Bouwmaterialen worden voor meer dan 95% gerecycleerd. Maar al te vaak worden ze hergebruikt in minder kwalitatieve toepassingen, zoals opvulmateriaal voor wegfunderingen.

Er is veel goodwill bij de diverse partijen, maar er is ook nog veel ruimte voor verbetering. Zo worden bouwmaterialen– die het grootste volume uitmaken, bijna 50% van alle materialen – voor meer dan 95% gerecycleerd. Maar al te vaak worden ze hergebruikt in minder kwalitatieve toepassingen, zoals opvulmateriaal voor wegfunderingen. “Als sloopprocessen op een meer selectieve manier zouden gebeuren, zou je bouwmaterialen in meer kwalitatieve omgevingen kunnen gebruiken,” zegt Van Acker. Wat kunststoffen betreft: een aantal soorten wordt zeer goed gerecycleerd, maar de meer technische kunststoffen, die net de meeste waarde hebben, worden minder goed ingezameld en gerecycleerd, vooral omdat het kleinere fracties betreft.

Zelfs wat betreft de recyclage van elektronica is nog verbetering mogelijk volgens Van Acker. Computers bijvoorbeeld zouden zo ontworpen kunnen worden dat ze makkelijker uit elkaar te halen zijn.

Een circulaire economie in Vlaanderen zou kunnen zorgen voor een economische groei van twee procent van het BBP en zo’n 30.000 bijkomende jobs.

Herstellen

Studies tonen ook aan dat voor heel wat producten de levensduur vandaag korter is dan vroeger. “Dat komt omdat men zo goedkoop mogelijk wil produceren, maar ook omdat men de verkoop wil laten draaien. Bedrijven zouden echter ook een ander businessmodel kunnen omarmen, waarbij je niet zozeer een product verkoopt als wel een dienst, en je er als bedrijf dus alle belang bij hebt dat je product lang meegaat.”

Vandaag is het voor sommige producten of toestellen echter even duur om ze te herstellen als om een nieuw exemplaar te kopen. “Dat komt doordat de externe kosten voor de maatschappij, zoals milieuvervuiling en uitputting van grondstoffen, nauwelijks worden meegerekend in de prijs. Tel daar de hoge arbeidskosten bij …” Een oplossing zou kunnen zijn om herstelactiviteiten wat meer te automatiseren. “Maakbaar Leuven, een vzw waarvan ik voorzitter ben, organiseert repair cafés en is bezig met een digitale bibliotheek waarin mensen kunnen opzoeken hoe je bepaalde toestellen kan herstellen. Want heel veel kan je zelf …”

Eigenlijk keren we zo een beetje terug naar de manier waarop onze grootouders met hun spullen omgingen. Maar er is een verschil: de circulaire economie wordt ondersteund door de digitale revolutie: denk bijvoorbeeld aan motoren waarin sensoren aangeven wanneer bepaalde onderdelen aan onderhoud of vervanging toe zijn. “Het gegevensbeheer daarachter is heel belangrijk. Ook pakweg autodelers hebben nood aan een app waarmee ze makkelijk en snel een auto kunnen reserveren. Zonder zo’n app zou ik zelf ook geen autodeler zijn…”