Ga verder na de inhoud
KU Leuven-onderzoekers brengen Europese fifties in beeld
© Sándor Bauer, Fortepan
Onderzoek

KU Leuven-onderzoekers brengen Europese fifties in beeld

Hoe zagen de jaren vijftig er bij ons uit? KU Leuven-wetenschappers onderzochten het voor het Europese project ‘Kaleidoscope’.

8 minuten
25 mei 2020

Een heupwiegende Elvis, Einstein met uitgestoken tong of de opwaaiende jurk van Marilyn Monroe. Het zijn iconische beelden uit het Amerika van de fifties. Maar hoe zagen de jaren vijftig er bij ons uit? KU Leuven-wetenschappers onderzochten het voor het Europese project ‘Kaleidoscope’. Ze doken in uiteenlopende fotocollecties en zetten een online tentoonstelling op die het naoorlogse decennium treffend verbeeldt. Hun kennis over het digitaliseren van erfgoed delen ze in een gratis online videocursus.

Sinds de Coronalockdown bieden tal van musea hun collecties online aan en kan je een digitaal bezoek brengen aan je favoriete cultuurplek. Voor velen is dat een verrassende ontdekkingstocht, voor professor Culturele Studies Frederik Truyen is het bekend terrein.

Al zo’n tien jaar werkt hij rond het digitaliseren van cultureel erfgoed. Dat doet hij onder meer voor het online platform Europeana, dat Europese kunst en erfgoed beschikbaar maakt voor het brede publiek. Truyen legde mee de basis voor een fotocollectie die vandaag vijf miljoen foto’s telt. Samen met zijn team bij onderzoeksgroep CS Digital en verschillende Europese partners blijft hij die beeldbank aanvullen.

Europese droom

Voor hun meest recente onderzoeksproject ‘Fifties in Europe – Kaleidoscope’ zoomden de wetenschappers in op Europese fotografie uit de jaren vijftig. “Niet toevallig het decennium waarin de eenmaking van Europa begon”, zegt Truyen. “Na de tweede wereldoorlog lag het continent in puin. Hoewel oorlogstrauma’s amper waren verwerkt, begonnen mensen aan de wederopbouw. ‘Nooit meer oorlog’ werd het adagium en men droomde van een gezamenlijk Europees project.”

Dat kreeg begin jaren vijftig vorm met de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS). De basis van de huidige EU. Truyen en zijn team merkten dat die periode bij de huidige generatie niet meer zo bekend is.

De komst van de rock-‘n-roll veranderde de mode. Vetkuiven en leren jasjes doken op in het straatbeeld.
De komst van de rock-‘n-roll veranderde de mode. Vetkuiven en leren jasjes doken op in het straatbeeld.
© AB Helsingborgs-Bild, Kulturmagasinet, Helsingborgs museer

“Veel jongeren – én ouderen – weten niet meer waarom de EU is opgericht of zien er het nut niet van in”, zegt hij. “Ik zie dat ook bij sommige studenten. Ze beschouwen de EU als een technocratisch vehikel dat geen band heeft met haar burgers. Inhoudelijk wilden we dan ook het hoe en waarom van de unie onder de aandacht brengen. Daarnaast focussen we op de levens en toekomstdromen van de naoorlogse bevolking en toetsen we die af aan het heden. Hoe zag de Europeaan zichzelf en hoe kijken we daar vandaag naar? Wat wilde hij of zij bereiken en wat is daarvan terechtgekomen?”

Vespa’s en vetkuiven

Het onderzoek mondde uit in de tentoonstelling ‘Blue skies, Red panic’. Die liep in tal van Europese musea, waaronder het bekende Museum für Fotografie in Berlijn, en valt ook online te bewonderen. Truyen en zijn team bliezen het stof van duizenden jarenvijftigfoto’s uit diverse Europese collecties en ontwaarden gaandeweg een rode draad. “In de tentoonstelling focussen we op enkele overkoepelende thema’s”, zegt Truyen. “Denk maar aan het begin van de koude oorlog of aan West-Europese cultuurtrends zoals de Vespa of de Britse rock-‘n-roll.”

De uit Amerika overgewaaide rock-‘n-roll veroverde gaandeweg ook Europa. Al snel hadden veel landen hun lokale rocksterren. In Zweden maakte Birgit Jacobsson furore onder het pseudoniem ‘Rock-Olga’.
De uit Amerika overgewaaide rock-‘n-roll veroverde gaandeweg ook Europa. Al snel hadden veel landen hun lokale rocksterren. In Zweden maakte Birgit Jacobsson furore onder het pseudoniem ‘Rock-Olga’.
© Örebro Kuriren, Örebro läns museum

Ook actuele thema’s zoals migratie komen aan bod. “We vergeten weleens dat migratie van alle tijden is”, zegt Truyen. “Alleen al na WO II zijn er miljoenen mensen geëmigreerd. In Groot-Brittannië had je bijvoorbeeld de Windrush-generatie. Tienduizenden mannen en vrouwen uit Britse kolonies op de Caraïben trokken naar het Verenigd Koninkrijk om er in de onderbemande fabrieken te werken. In Griekenland verlieten op hun beurt duizenden mensen hun land vanwege een burgeroorlog en 200.000 Hongaren sloegen op de vlucht na de Hongaarse Opstand in 1956 ...”

Terwijl velen van huis en haard werden verdreven, moesten anderen ernaar terugkeren. Vrouwen, bijvoorbeeld. “De ideale vrouw in de fifties bestierde het huishouden”, zegt Truyen. “Al was dat niet lang daarvoor nog anders. Tijdens de oorlog hielden vrouwen de fabrieken draaiende terwijl hun mannen aan het front zaten. Die ‘emancipatie’ werd teruggedraaid. Tegelijk deed het beeld van de ‘moderne huisvrouw’ haar intrede. In magazines zag je foto’s van dames met de nieuwste huishoudtoestellen die hen ‘het leven makkelijker moesten maken’ … Dat was het gevolg van het uit de VS overgewaaide consumentisme.”

De etalage van een elektrowinkel staat vol nieuwigheden voor ‘de moderne vrouw’. Huishoudtoestellen moesten hen ‘het leven makkelijker maken’, een gevolg van het uit de VS overgewaaide consumentisme.
De etalage van een elektrowinkel staat vol nieuwigheden voor ‘de moderne vrouw’. Huishoudtoestellen moesten hen ‘het leven makkelijker maken’, een gevolg van het uit de VS overgewaaide consumentisme.
© Lindberg Foto, Kulturmagasinet, Helsingborgs museer.

Propaganda

Naast de iconische beelden uit het Westen, bekeken de onderzoekers ook fotocollecties uit andere delen van Europa. Ze beseften dat hun blik op de fifties een opfrisbeurt verdiende.

“Wat zich bij ons afspeelde is maar één deel van het verhaal”, zegt Truyen. “Hier had je de angst voor ‘het rode gevaar’, maar dat was niet zo in pakweg Italië, waar bepaalde regio’s op communistische partijen stemden. Laat staan dat het zo was in Oost-Europa, waar de greep van de Sovjet-Unie zich versterkte. Het ‘vrijheid-blijheid’-ideaal bij ons in het Westen is ook moeilijk verenigbaar met de toenmalige situatie in Spanje, dat een aparte koers voer en waar de dictator Franco aan de macht was. Naast tegenstelling tussen Oost- en West-Europa, waren er ook duidelijke verschillen tussen Noord En Zuid.”

Ook ons beeld over propagenda moeten we volgens de onderzoekers bijstellen. “We herkennen moeiteloos Sovjetpropaganda – denk aan de foto’s van gezond blozende arbeiders –, maar moeten toegeven dat ook hiér propaganda werd gevoerd”, zegt Truyen. “Al ging het dan niet om de droom van een arbeidersstaat, maar om een ‘Amerikaanse droom’ …”

Sovjetpropaganda in Hongarije. Arbeiders lezen geïnteresseerd de krant van de Hongaarse Communistische Partij
Sovjetpropaganda in Hongarije. Arbeiders lezen geïnteresseerd de krant van de Hongaarse Communistische Partij
© Sándor Bauer, Fortepan

Algoritmen

De onderzoekers deden het meeste werk met het blote oog, maar experimenteerden ook met zelflerende algoritmes om te helpen bij het categoriseren van de fotocollecties.

“Om grote thematische lijnen in onze fotocollecties te onderscheiden, organiseerden we intensieve workshops met experten”, zegt Truyen. “En in samenwerking met de onderzoeksgroep imec ETRO hebben we reeksen foto’s laten screenen door een computer, met de bedoeling gelijkenissen op te sporen en patronen te herkennen. Vergelijk het met de gezichtsherkenning die Facebook toepast. Op die manier zouden we een computer delen van het werk van een curator kunnen laten doen.”

Dat laatste is vooral belangrijk bij het ontsluiten van grote digitale collecties. “Het experiment staat nog maar in zijn kinderenschoenen. Het gaat wellicht nog even duren voor we écht goede resultaten halen. Dat is geen ramp: er is een reden waarom we studenten Letteren of Culturele Studies aan de KU Leuven leren om cultuurpatronen te herkennen. Een computer technische aspecten van een foto laten identificeren is één ding, maar ik zie zo’n machine nog niet snel een complexe analyse van genderrelaties maken (lacht) ...”

Burgerwetenschap

De onderzoekers zetten ook in op publieksparticipatie. Een bijzonder luik van het project is de KU Leuven-MOOC (Massive Online Open Course) ‘Creating a Digital Cultural Heritage Community’. Met behulp van die online cursus kunnen studenten, onderzoekers of mensen uit de culturele wereld leren hoe je begint aan de digitalisering van cultureel erfgoed.

“Beschouw het als een soort van burgerwetenschap. We willen geïnteresseerden betrekken bij het uitbouwen van virtuele collecties en het maken van fotoverhalen”, zegt Truyen. “Bovendien leren we hen hoe ze dat alles kunnen inzetten voor onderwijsdoeleinden.”

Aan de hand van voorbeelden uit het jarenvijftigproject leren deelnemers meer over curatie en annotatie. Hoe bouw je een digitale tentoonstelling op? Hoe leg je uit wat er op een foto te zien is? Welk breder plaatje zit erachter verscholen? “We leren hen werken met de nieuwste tools om foto’s te beschrijven, en laten hen zelf aan de slag gaan met fotocollecties. Daarnaast is er aandacht voor de technische kant van de zaak. Zo gaan ook enkele experts in op specifieke kenmerken van foto’s.”

Ideaalbeeld

Waaraan herken je een foto uit de jaren vijftig? “Veel hangt af van het fotomateriaal waarmee je werkt”, zegt Truyen. “De voornaamste fotocamera’s toen waren de Rolleiflex – waarmee men de typische vierkante nieuwsbeelden maakte –, de Kodak en de Leica. Allemaal toestellen die een specifiek type beeld opleverden. Aanvankelijk waren die foto’s nog zwart-wit, maar eind jaren vijftig zag je ook kleurenfoto’s opduiken met de kenmerkende pastelkleuren van toen.”

Uit het onderwerp van de foto kan je natuurlijk ook één en ander afleiden. “In de jaren vijftig zijn er veel foto’s van het ideale gezin, al dan niet poserend voor het net aangeschafte tv-toestel”, zegt Truyen. “De man kijkt beschermend neer op de vrouw, en kinderen zijn onnatuurlijk uitgedost ‘op hun zondags’. Je ziet ook de opkomst van open ruimte. Heel wat steden lagen in puin en werden opnieuw opgebouwd, naar de nieuwe normen. En men begon voorzichtig aan de bouw van de snelwegen. De gezinswagen was betaalbaar geworden en werd hét symbool van de vrijheid.”

In de fifties werd de auto hét symbool van de vrijheid. In de straten van Girona dook deze Messerschmitt Kabinenroller KR175 op. Het tweezittertje werd een gigantisch succes: het was relatief goedkoop en je had er enkel een brommerrijbewijs voor nodig.
In de fifties werd de auto hét symbool van de vrijheid. In de straten van Girona dook deze Messerschmitt Kabinenroller KR175 op. Het tweezittertje werd een gigantisch succes: het was relatief goedkoop en je had er enkel een brommerrijbewijs voor nodig.
© Martí Massafont Costals, Ajuntament de Girona

Net als elk decennium hadden ook de fifties een specifiek ideaalbeeld van man en vrouw. “Tijdens de oorlog leden mensen honger en vermagerden. Die periode moest zo snel mogelijk vergeten worden. Men was blij dat er eten in overvloed was en dat er weer vlees op tafel kwam. ‘Gezond’ vertaalde zich dan ook in ‘een beetje voller’. In Oost-Europa zie je bijvoorbeeld landarbeiders met een rond gezicht en gezonde blos op de wangen. En in het Westen waren de voluptueuze rondingen van Marilyn Monroe eigen aan de perfecte vrouw. Toch anders dan de slanke vegan- of afgetrainde hipsterlook van vandaag (lacht).”

Ambitieus

Wat staat er op het programma nu de jaren vijftig ‘in beeld’ zijn gebracht? “Binnenkort starten we met een nog ambitieuzer project dat thema’s uit de Europese fotografie van de héle twintigste eeuw onder de loep zal nemen”, zegt Truyen. “Opnieuw gaan we fotocollecties digitaliseren en daar verhalen rond opbouwen. We hopen dat we via de MOOC mensen kunnen enthousiasmeren en hen de kennis bieden om op een of andere manier mee te helpen aan dat project, of aan een van de andere Europeana-projecten. Zeker is dat er nog knappe verhalen rond erfgoed zitten aan te komen.”

CS Digital-onderzoeker Sofie Taes was verantwoordelijk voor de verhalen rond de foto’s en de opzet van de (online) tentoonstelling ‘Blue skies, Red panic’. De MOOC ‘Creating a Digital Cultural Heritage Community’ kwam tot stand met hulp van het KU Leuven MOOC-team en werd gecoördineerd door CS Digital-onderzoeker Ana Schultze. De Europese partners van het project maken deel uit van de Europese foto-erfgoedassociatie Photoconsortium, dat is ontstaan uit een KU Leuven-project.