Ga verder na de inhoud
Internationale onderzoeker Ana Milosevic: “Herdenking is zo oud als de mens zelf.”
© Pia-Magda, CC BY-SA 4.0
Onderzoek

Internationale onderzoeker Ana Milosevic: “Herdenking is zo oud als de mens zelf.”

Criminologe Ana Milosevic onderzoekt hoe we terreur of rampen een plaats geven en hoe diverse vormen van herdenking daarbij kunnen helpen.

5 minuten
19 oktober 2020

Wat begon als een kinderlijke fascinatie voor een monument in de tuin vertaalde zich in een levenslange passie. Voor haar werk in de diplomatie reisde de Servisch-Italiaanse Ana Milosevic de wereld rond. Pas in België viel het ontbrekende stukje in de puzzel.

“In 2008 kwam ik aan het hoofd te staan van het Serbian Institute for Public Diplomacy in Brussel”, vertelt Ana Milosevic. “Een boeiende job, maar ik droomde al lang van doctoreren en onderzoek. Toen ik uit interesse een kennismakingsprogramma aan KU Leuven volgde, viel alles in de plooi. Ik wist dat ik hiér wilde werken en heb me kandidaat gesteld.”

“Dat betekent niet dat ik mijn vorige loopbaan ervaar als tijdverspilling”, zegt ze. “Integendeel, ze geeft me een ruimer perspectief en een apart profiel als academicus, omdat ik ervaring heb met veldwerk, beleidsmakers en ngo’s. Allemaal zaken die helpen bij mijn onderzoek.”

Traumaprotocol

“Nu ben ik als postdoc verbonden aan het Leuvens Instituut voor Criminologie (LINC) en de eenheid Leuvense Internationale Studies (LINES). Ik doe onderzoek naar herdenkingen van terroristische aanslagen in Europa, en hoe we als maatschappij omgaan met zulke traumatische gebeurtenissen. Hoe belangrijk zijn memorials voor overlevenden of nabestaanden? Helpen herdenkingen of monumenten bij het helingproces, of houden ze de wonden open? Met wie of wat moet je rekening houden als je een monument opricht?”

“Mijn onderzoek vertaalt zich ook naar de praktijk”, vertelt Milosevic. “Ik doe specifieke beleidsaanbevelingen rond herdenkingen. Voor de Europese Commissie werk ik bijvoorbeeld samen met slachtofferassociaties en ik help bij de organisatie van de Europese herdenkingsdag voor slachtoffers van terrorisme. Dat vind ik belangrijk: mijn onderzoek heeft niet enkel een academische of beleidswaarde, het is ook van belang voor mensen die de gevolgen dragen van terreur.”

“Voor mijn onderzoek en een boek daarrond interview ik overlevenden van aanslagen of nabestaanden. Dat is keer op keer zwaar en went nooit. In het verleden heb ik ook gepraat met mensen die aan de genocide in Srebrenica zijn ontsnapt en heb ik massagraven bezocht. Dan moet je op tijd de knop kunnen omdraaien of het blijft eeuwig door je hoofd spoken ... Wat helpt is de gedachte dat mijn onderzoek kan bijdragen aan de verwerking van slachtofferleed, door beleidsmakers erop te wijzen dat slachtoffers betrokken willen worden bij herdenkingen of oprichtingen van monumenten en dat hun inspraak écht van belang is.”

“Wanneer je te maken krijgt met een collectieve traumatische gebeurtenis zoals een aanslag, natuurramp of zelfs pandemie, denkt iedereen meteen aan onmiddellijke veiligheidsmaatregelen. Weinig mensen vragen zich af hoe we die gebeurtenissen zullen herdenken in de toekomst en wat de mentale impact ervan zal zijn op lange termijn. Terwijl dat minstens even belangrijk is. De huidige trauma’s kunnen ons veel leren voor de toekomst. Ik hoop dat ik kan helpen om een soort protocol te ontwikkelen rond herdenking en traumaverwerking. Dat zou al heel wat zijn.”

BELGAIMAGE 110022127

Monument hunter

Milosevic staat in het academische milieu bekend als ‘monument hunter’. Wat moeten we ons daarbij voorstellen? “Overal ter wereld ga ik op zoek naar monumenten, om ze te fotograferen en er info over te verzamelen”, zegt ze. “Soms trek ik erop uit met collega’s, bijvoorbeeld op vrije momenten tijdens een congres, maar ik ga ook alleen op pad. Ik beland op de meest uiteenlopende plekken, gaande van schimmige townships in Zuid-Afrika tot verlaten gebieden in IJsland. De foto’s deel ik op twitter via de hashtag #TodayinMonuments en ik post ze op mijn website. Andere onderzoekers zijn vrij om die data te gebruiken. Binnenkort verschijnen er bijvoorbeeld enkele in een boek van Franse sociologen.”

De niet alledaagse fascinatie voor monumenten ontstond in haar kindertijd. “Een bizar verhaal”, zegt ze. “Mijn vader is een orthodoxe priester en in onze tuin – die van de pastorie – bevond zich een monument voor gesneuvelde soldaten uit de eerste wereldoorlog. Als kind al trok die plek me aan, méér dan de barbies in mijn kamer (lacht). Ik wilde weten wat die stenen constructie betekende, welke historische verhalen eraan voorafgingen.”

“Later raakte ik geïnteresseerd in de manier waarop politici het verleden inzetten voor hun eigen doeleinden. Ik ben opgegroeid in het Servië van de jaren negentig, tijdens de Joegoslavische oorlogen, en dat heeft natuurlijk impact gehad. Die oorlogen toonden aan welke gruwelijkheden je kan begaan door het verleden te misbruiken. Voor mijn doctoraat heb ik dan ook onderzoek gedaan naar het ‘collectief geheugen van Europa’ en welke politieke processen daarbij spelen.”

Recente monumenten proberen vaak een fysieke reactie uit te lokken

Yolocaust

Herdenking is zo oud als de mens zelf. Al in de prehistorie maakte men rotstekeningen, de piramides zijn gigantische grafmonumenten en honderden oorlogen zijn met monumenten herdacht. De betekenis van die monumenten is gaandeweg wel minder duidelijk geworden, zeker de laatste dertig jaar. Volgens Milosevic ligt dat aan de complexiteit van de wereld. “Het leven is minder zwart-wit”, zegt ze. “Dat merk je zelfs aan hoe monumenten eruitzien. Vergelijk de Leeuw van Waterloo maar met het abstracte monument voor de slachtoffers van de aanslagen in Zaventem.”

“Recente monumenten proberen vaak een fysieke reactie uit te lokken”, zegt Milosevic. “Een goed voorbeeld is het Holocaustmonument in Berlijn uit 2005 – een doolhof met betonblokken dat de desoriëntatie van de vervolgde Joden wil oproepen. Interessant, maar een spijtig gevolg is dat toeristen de betekenis niet altijd vatten. Tieners poseren er vrolijk voor selfies – het fenomeen ‘Yolocaust’ – of mensen laten er trouwfoto’s nemen ... Compleet ongepast, maar niet per se uit kwade wil.”

“Het valt me ook op dat de betekenis van oude monumenten niet vaststaat, en dat ze door hun iconische waarde ‘hergebruikt’ kunnen worden. Na de terroristische aanslagen in Brussel zag je bijvoorbeeld dat de kleuren van de Belgische vlag werden geprojecteerd op de Eiffeltoren of op de fonteinen van Trafalgar Square. En tijdens de coronacrisis werden boodschappen van hoop en solidariteit met de zorgverleners geprojecteerd op de piramide van Giza.”