Ga verder na de inhoud
Hop doet leven
Onderzoek

Hop doet leven

Wie ‘België’ zegt, zegt chocolade, frieten ... en uiteraard ons heerlijke bier.

7 minuten
24 februari 2020

Vraag een buitenlander waar hij aan denkt als je ‘België’ zegt, en de kans is groot dat hij chocolade, frieten ... en uiteraard ons heerlijke bier zal noemen. De ‘amberkleurige nectar’ is niet alleen een van onze populairste nationale symbolen, het is,na water en thee, ook de derde meest populaire drank wereldwijd. De productie en consumptie van bier hebben dan ook een belangrijk effect op de economie. In de nog jonge discipline ‘bieronomie’ – de toepasselijke naam komt van KU Leuven-professor Jo Swinnen – zoomen economen in op de verrassend grote rol die bier en brouwen spelen in de wereldhandel.

De Griekse filosoof Plato zou ooit het volgende gezegd hebben: "Het was een wijs man die bier heeft uitgevonden." De geliefde drank gebrouwen uit granen is een van de oudste alcoholische dranken en al duizenden jaren een dorstlesser. In een ver verleden werd bier zelfs als een gezond alternatief voor water beschouwd, omdat onbewerkt drinkwater toen vaak vervuild was. Meer nog, de mensen hadden in die tijd echt nood aan de calorieën in deze ‘glazen boterhammetjes’.

Bier werd oorspronkelijk thuis, op boerderijen en in tavernes gebrouwen, en later in de grote kloosters. Enkele van die wereldberoemde kloosters staan in België. Denk maar aan de Sint-Sixtusabdij, waar de zeer gegeerde en moeilijk te vinden Westvleteren-trappist wordt gemaakt.

Hoewel zo velen onder ons van bier houden, weten maar weinigen hoe het exact gemaakt wordt. De belangrijkste stappen zijn vrij eenvoudig: je mengt een soort zetmeel, meestal graan dat mee de sterkte en smaak bepaalt -, met water. Onder de juiste omstandigheden gaat die mix fermenteren. Daarbij ontstaat alcohol, waardoor je een zeer rudimentaire vorm van bier als resultaat krijgt.

De hop-revolutie

Bier had lange tijd het probleem dat het niet bewaard kon worden en dus moeilijk te verhandelen was. Dat veranderde toen Duitse brouwers de conserverende eigenschappen van hop ontdekten. In de Lage Landen werd hop sinds de 13e eeuw geteeld. Net als vele andere planten en kruiden werd het gebruikt om smaak toe te voegen aan ons bier. Hop zorgt voor de kenmerkende bitterheid, maar ook voor fruitige of citrusaroma's.

Toen men ontdekte dat hop ook als natuurlijk bewaarmiddel kan fungeren, onderging de bierwereld een heuse transformatie.

Toen men echter ontdekte dat het ook als natuurlijk bewaarmiddel kan fungeren, onderging de bierwereld een heuse transformatie. Als je bier langer kan bewaren, kan je het immers ook gaan verhandelen en commercialiseren. Het brouwen verhuisde vanaf de 14e eeuw van de huishoudens en kloosters naar commerciële brouwerijen.

Part science part art

Ook in de 19e eeuw onderging de productie van bier een reeks vernieuwingen. We kunnen zelfs over een ‘bierrevolutie’ spreken. Onder meer doordat Louis Pasteur de rol van gist bij fermentatie ontdekte, maar ook door een verbeterde stoommachine, nieuwe koelapparatuur en het gebruik van glazen flessen, ging de kwaliteit van bier er sterk op vooruit. Bovendien maakte dat alles een verschuiving mogelijk van ambachtelijke naar grootschalige industriële bierproductie. Daarnaast werd in die tijd het eerste ’pils’-bier gebrouwen, dat al snel het voorkeursbier werd en vanaf de jaren 1980 de wereldwijde markt domineerde. En nu, in de 21e eeuw zien we plots weer een heropleving van de 'ambachtelijke', lokale en zelfgebrouwen bieren.

Bottle caps 1866945 1920

De kost van een fris pintje

Zodra het brouwen meer georganiseerd verliep - en dus winstgevend werd, gingen belastinginners het ook nauwlettend in de gaten houden. In de 15e en 16e eeuw bedroegen de bierbelastingen bijvoorbeeld maar liefst 50 procent van de totale belastinginkomsten! Tegenwoordig is elk EU-land volgens de Europese wetgeving verplicht om een accijns te heffen op bier van ten minste 1,87 euro per 100 liter, afhankelijk van het alcoholgehalte. Slechts enkele EU-landen hanteren dat minimumtarief: de meeste landen hebben besloten om veel hogere accijnzen te heffen.

Het was slechts een kwestie van tijd voordat een product met zo'n grote vraag de aandacht van onderzoekers binnen de economie trok

Het was uiteraard slechts een kwestie van tijd voordat een product waar zoveel vraag naar is - en dat zoveel inkomsten genereert - de aandacht trok van onderzoekers die gespecialiseerd zijn in economische trends.

Binnen de 'bieronomie' onderzoeken de wetenschappers van het LICOS Centre for Institutions and Economic Performance de verschillende drijvende krachten in de productie, consumptie, regulering en distributie van bier op regionaal, nationaal en mondiaal niveau. KU Leuven-professor Jo Swinnen, een econoom die veel heeft gepubliceerd over landbouw- en voedselbeleid, trekt de kar. Als voorzitter van de Beeronomics Society, de International Association for the Economics of Beer and Brewing, is hij niet alleen in staat om een Engels bruin bier te onderscheiden van een Ierse stout of een Amerikaanse IPA, maar doorgrondt hij ook de grotere economische trends met betrekking tot bier. Binnen de Association analyseert en bespreekt hij die met prominente academici. In 2009 was professor Swinnen voorzitter van de allereerste Beeronomics Conference in Leuven. Sindsdien vinden deze conferenties tweejaarlijks plaats en blijven ze een ideaal forum voor hoogwaardig interdisciplinair onderzoek met betrekking tot bier- en brouwerijactiviteiten. Daarbij komt een breed scala aan onderwerpen aan bod, die verband houden met economie, recht en beleid, maar ook met marketing, innovatiemanagement, gezondheid en welzijn.

Champagne!

Interessant voorbeeld is een recente studie van professor Swinnen en Liesbeth Colen. Zij onderzochten het verband tussen bierconsumptie en de rijkdom van een land, vooral tijdens langere periodes van recessie.

Onderzoekers van KU Leuven ontdekten dat, wanneer de inkomens stijgen, de bierconsumptie in eerste instantie toeneemt. Wanneer de inkomens blijven stijgen, neemt het verbruik echter weer af.

Het zwaartepunt van de wereldwijde bierconsumptie lag traditioneel in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Duitsland. De laatste tijd is het bierverbruik in de traditionele ‘bierdrinkende landen’ echter gedaald, terwijl het in de groeiende economieën pijlsnel stijgt. Zo heeft China de VS ingehaald als grootste biereconomie. De analyse van Swinnen en Colen wijst op twee cruciale factoren: economische groei (inkomen) en globalisering. Ze ontdekten dat wanneer de inkomens stijgen, de bierconsumptie in eerste instantie toeneemt. Wanneer de inkomens blijven stijgen, neemt het verbruik echter weer af. Schakelen we dan allemaal over op Franse champagne zodra we meer geld op onze rekening zien verschijnen?

Hopdoetleven grafiek

Daar schuilt misschien wel enige waarheid in. De verklaring ligt vooral in de globalisering en het openbloeien van de handel. Naarmate de welvaart in traditionele bierdrinkende landen als België toeneemt, gaan de inwoners meer reizen en komen ze in contact met exotische buitenlandse dranken. Bovendien kunnen ze zich die dure wijnen en sterke dranken ook in eigen land veroorloven, zeker omdat ook de importbelastingen dalen. De talloze wijn- en cocktailbars in elke grote Noord-Europese stad zijn een bewijs van die trend.

Mojito 698499 1920

Bier buiten?

Is er dan meer bier over voor wie het bij zijn geliefde pintje houdt? Helaas kwam er recent minder goed nieuws voor bierdrinkers. Onderzoek toonde aan dat de klimaatverandering zal leiden tot een wereldwijde daling van de bierproductie. Gerst, het belangrijkste ingrediënt, is namelijk zeer gevoelig aan de steeds heter en droger wordende natuur. Extreme weersomstandigheden kunnen dus nefast zijn voor de gerstproductie.

Verschillende economische modellen voorspellen dan ook forse prijsstijgingen. Het worstcasescenario voorspelt dat de bierconsumptie met 16 procent zal dalen, waardoor de prijs dubbel zo hoog zou komen te liggen. Maar het glas is niet voor iedereen halfleeg. Er zijn alternatieven, volgens KU Leuven-bio-ingenieur Kevin Verstrepen: we zouden gerst kunnen vervangen door rijst of maïs – of toch gedeeltelijk: dranken met minder dan 60 procent gemoute gerst mag je wettelijk gezien geen bier noemen. Hoewel de stijging van de bierprijzen niet onze grootste zorg is als het gaat om klimaatverandering, doet het ons wel twee keer nadenken over de effecten van de opwarming van de aarde op voedsel in het algemeen.

Hoewel de stijging van de bierprijzen niet onze grootste zorg is als het gaat om klimaatverandering, doet het ons wel nadenken over de effecten van de opwarming van de aarde op voedsel.

Bier en economie: ze lijken mijlenver van elkaar af te liggen, onderwerpen die enkel samenkomen in een verhit debat tijdens de vrijdagavondborrel in de kroeg. Het onderzoek in de bieronomie toont echter duidelijk hoe onze hoppige nationale trots een directe link heeft - en blijft hebben - met het welzijn van onze globale economie. Laat ons daar maar op klinken!

Heeft dit onderzoek je nieuwsgierig gemaakt naar meer?