Ga verder na de inhoud
Hoe de dood van George Floyd de emmer deed overlopen
Onderzoek

Hoe de dood van George Floyd de emmer deed overlopen

De dood van George Floyd, door een gewelddadig politieoptreden, ontketende wereldwijd een golf van protesten tegen racisme en politiegeweld.

8 minuten
15 juni 2020

De dood van George Floyd, door een gewelddadig politieoptreden, ontketende wereldwijd een golf van protesten tegen racisme en politiegeweld. Professor internationale relaties en Amerikaanse politiek Bart Kerremans houdt de context waarin die demonstraties ontsprongen tegen het licht.

In februari werd in de zuidelijke staat Georgia een zwarte jogger achtervolgd en doodgeschoten door een blanke ex-politieagent en zijn zoon. Ze meenden de ‘weglopende’ man te herkennen van eerdere inbraken in de wijk en besloten het heft in eigen handen te nemen. De schutters gingen vrijuit tot er een behoorlijk grafische video van de feiten opdook. Eind mei belt een vrouw in het New Yorkse Central Park de politie omdat ‘haar leven wordt bedreigd door een Afro-Amerikaanse man’, hoewel die haar eenvoudigweg vroeg om haar hond aan de leiband te houden. De man filmde het voorval en deelde het op sociale media.

Bij Afro-Amerikanen heerst de indruk dat er ondanks die dramatische incidenten ten gronde weinig aan de situatie verandert.

Machteloos toekijken

De dood van George Floyd deed uiteindelijk de bom barsten en ontketende een storm van protesten tegen racisme en politiegeweld. “Bij Afro-Amerikanen en een deel van de blanke bevolking heerst de indruk dat er ondanks die dramatische incidenten en het ontstaan van de Black Lives Matter-beweging ten gronde weinig aan de situatie verandert. Dat zet natuurlijk kwaad bloed”, vertelt professor Kerremans. “Een tweede element is de zichtbaarheid van dit specifieke geval. Er zijn weinig incidenten die zo expliciet gefilmd zijn.”

Dat was bijvoorbeeld wel het geval bij de dood van Eric Garner in 2014. Op videobeelden was toen eveneens duidelijk sprake van disproportioneel politiegeweld. Bij Eric Garner ging het om de verkoop van illegale sigaretten, bij George Floyd over een transactie met vals geld. “Beide situaties geven op een heel zichtbare manier een extreme wanverhouding tussen probleem en aanpak van dat probleem weer. Dat leidt in eerste instantie tot woede bij diegenen die leven met de angst voor een soortgelijke afloop wanneer zijzelf of een geliefde in aanraking komen met de politie. En dat ze daar machteloos tegenover staan.”

Disproportioneel politiegeweld leidt in eerste instantie tot woede bij diegenen die leven met de angst voor een soortgelijke afloop wanneer zijzelf of een geliefde in aanraking komen met de politie.

Tegelijkertijd legt de coronacrisis een sociale ongelijkheid bloot in de gezondheidszorg: het virus treft zwarte Amerikanen harder in vergelijking met andere bevolkingsgroepen. “Ook als het gaat over de daaruit volgende economische crisis, verwachten we vooral bij lagere inkomensgroepen, waarin Afro-Amerikanen en hispanics sterk vertegenwoordigd zijn, een toename van werkloosheid. Minderheidsgroepen staan dus op heel wat vlakken in de zwakste positie, maar of de coronapandemie nu echt een rol heeft gespeeld in de intensiteit van de protesten kan op dit moment niet bevestigd worden.”

'When the looting starts, the shooting starts’

Ook Trumps reactie op de hevige protesten gooit olie op het vuur. Dat doet hij volgens professor Kerremans deels om zijn ondermijnende rol in de coronacrisis te verdoezelen: “Zelfs in Republikeinse rangen werden de wenkbrauwen gefronst over de aanpak van die crisis. In de hoop de aandacht daarvan af te leiden, heeft Trump ingezet op polarisatie nadat de protesten zijn losgebarsten.”

Trump laat zich sterk inspireren door Richard Nixon en de hele idee dat de silent majority recht en orde wil als er chaos heerst.

Met een - door Twitter gecensureerde - tweet waarin hij ‘when the looting starts, the shooting starts’ scandeert en dreigt om het leger in te schakelen tegen betogers, schuift Trump de ‘law and order’-strategie naar voren. “Hij laat zich daarbij sterk inspireren door Richard Nixon en de hele idee dat de silent majority recht en orde wil als er chaos heerst en dat zoekt bij een figuur die soelaas biedt. Het is nog te vroeg om dat in de peilingen te zien, maar de vraag is of hij nu niet zelfs bij diegenen die orde willen het besef doet doordringen dat hij vooral wanorde wil.”

Crowd of protesters holding signs pexels web

Wat wel in meerdere peilingen naar voren komt, is het effect van de coronacrisis. In Wisconsin, Michigan en Pennsylvania, maar ook in Ohio en zelfs Florida, Texas en Arizona gaan de peilingen in eenzelfde richting: Trump zit electoraal in nauwe schoentjes. “Die bewering dat het injecteren van desinfectiemiddel een oplossing kan bieden voor corona heeft onder meer zijn situatie in het kiescollege verslechterd”, zegt professor Kerremans.

Er speelt een soort van electorale paniek mee in de reactie van Trump op de protesten.

Op basis van de peilingen kunnen echter nog geen voorspellingen worden gemaakt over de presidentsverkiezingen begin november: “Dat is nog te vroeg, maar vanuit deze optiek speelt er wel duidelijk een soort van electorale paniek mee in de houding van Trump. Dat in combinatie met zijn ‘shoot from the hip’-persoonlijkheid, leidt tot zo’n offensieve reactie op de protesten.”

1024px President Trump Signs an Executive Order 49985928688 web

Met die aanvuring van verdeeldheid scoort Trump bij zijn geënthousiasmeerde achterban. Maar dat is volgens professor Kerremans niet genoeg om de verkiezingen te winnen: “Het is afwachten hoe onafhankelijke, laaggeschoolde vrouwelijke kiezers gaan reageren. Dat is de groep met het grootste segment van kiezers die in 2012 op Obama hebben gestemd en in 2016 op Trump zijn overgeschakeld. Hoewel mannen over het algemeen wispelturiger zijn in hun stemgedrag, bestaat bij deze vrouwelijke kiezers dus de grootste kans dat ze terugkeren naar het Democratische kamp.”

Politiegeweld onder vuur

Naar aanleiding van de demonstraties roept oud-president Obama op om het politiebeleid te hervormen. De dood van George Floyd en de gewelddadige respons van de politie op de protesten doen dan ook stof opwaaien over de groeiende militarisering van de Amerikaanse politiemacht. “Zelfs hun uitrusting geeft daar al blijk van. Alsof de burgers die ze dienen hun vijanden zijn en ze moeten klaarstaan om een dodelijke aanval van die vijanden op te vangen.”

Onder Obama zijn heel wat consent agreements gesloten met lokale politiekorpsen met daarin bijvoorbeeld aanbevelingen over de training van politieofficiers. “Uit de partiële gegevens die daarover beschikbaar zijn, blijkt dat schietincidenten waarbij politie betrokken is toen zijn afgenomen. Desondanks heeft Trump veel minder ingezet op de samenwerking met politiekorpsen, vanuit de optiek dat het bij disproportioneel politiegeweld gaat om enkele rotte appels.”

Person protesting next to cops pexels web

Daartegenover staat dat politiemensen bang zijn om door burgers onder vuur te worden genomen. “In de VS zijn heel wat wapens in omloop. Bij 17 % van de schietincidenten met politie, blijkt degene waarop geschoten wordt ongewapend. En dat is dramatisch, maar tegelijkertijd zijn er dus bij 83 % van de gevallen wél wapens betrokken.” Het geweldpotentieel in de Amerikaanse samenleving ligt daardoor een pak hoger dan bij ons.

“Ik ben ooit zelf eens tegengehouden door politie in Pennsylvania. Een blanke agent benaderde mijn wagen langs de passagierskant en was duidelijk bang voor wat hij in de wagen zou aantreffen. Het gevolg was dat ook ik enorm veel schrik kreeg. Als ik een verkeerde beweging maak, dan kan dat hier slecht aflopen, dacht ik. En ik ben een blanke man, dus beeld je in wat dat betekent voor een zwarte Amerikaan. Dan krijg je meteen een situatie die veel meer angst heen en weer genereert.”

Coverbeeld Rob Bulmahn 4op3
© Rob Bulmahn

Politiegeweld tegen Afro-Amerikanen en hispanics komt in Amerika veel vaker voor dan bij blanken. Zo worden ongewapende zwarten vaker beschoten door de politie. Ook bij hispanics ligt dat percentage een pak hoger dan bij blanken. “Die cijfers geven aan dat minderheden bij een politieconfrontatie meer reden hebben tot angst voor een ongunstige afloop”, aldus professor Kerremans.

Politiekorpsen zijn niet tuk op het vrijgeven van cijfers over schietincidenten, maar uit beschikbaar onderzoek blijkt dat blanke politieagenten niet significant meer geweld gebruiken tegen zwarten dan hun Afro-Amerikaanse, Aziatisch-Amerikaanse of latino collega’s. Volgens professor Kerremans legt dat een problematiek bloot die dieper gaat dan het simplistische ‘wit tegen zwart’ verhaal: “Zwart zijn leidt per definitie tot ‘verdacht zijn’ of vormt inherent een bedreiging. Die raciale stereotypering bestaat volgens bestaand onderzoek dus wellicht evenzeer bij zwarte als blanke agenten, maar de slotconclusie blijft even dramatisch: bij een politieconfrontatie heeft een zwarte Amerikaan veel meer kans op een slechte afloop.”

Stemrecht voor iedereen?

Ongelijkheid sijpelt volgens professor Kerremans ook het stemrecht binnen. Republikeinen nemen daarrond doorgaans maatregelen die vooral minderheidsgroepen treffen: “Kijk bijvoorbeeld naar wat er in Florida gebeurt: uit een referendum blijkt dat 65 % van de bevolking daar van oordeel is dat het stemverbod voor ex-gedetineerden zou moeten afgeschaft worden.” Dat verbod raakt vooral minderheden die, ten aanzien van hun aandeel in de bevolking, een groot deel van de groep ex-gedetineerden uitmaken. “De Republikeinse meerderheid in Florida heeft toen een hele trukendoos bovengehaald om ondanks dat duidelijke resultaat toch te verhinderen dat ex-gedetineerden zouden kunnen gaan stemmen.” Republikeinen weten ook waarom ze dat doen: meer dan 80 % van de Afro-Amerikanen en zo’n 65 % van de hispanics stemmen Democratisch.

Beide partijen zien elkaar als vijanden en niet meer als bewegingen die een andere mening hebben over hoe de maatschappij georganiseerd moet worden.

Vanuit democratisch perspectief is die aanpak zeer problematisch: “Zo’n strategie doet manifest onrecht aan het stemrecht van minderheden en het effect daarvan is op z’n minst raciaal.” Volgens professor Kerremans is de strijd om stemmen geëscaleerd door een toenemende partijpolitieke polarisatie: “Beide partijen zien elkaar als vijanden en niet meer als bewegingen die een andere mening hebben over hoe de maatschappij georganiseerd moet worden. En dan is alles geoorloofd. Die vijandigheid bouwt zich al een tijdje op en is er zeker niet minder op geworden onder Trump, een figuur die zelf bewust de polarisatie opzoekt.”