Ga verder na de inhoud
Het gas van Minckelers
© KU Leuven – Universiteitsarchief
Zes eeuwen KU Leuven

Het gas van Minckelers

Al in 1784 had Minckelers ervoor gezorgd dat zijn eigen auditorium met de nieuwe techniek verlicht kon worden.

3 minuten
27 mei 2021

Op het Kantineplein in Heverlee staat een standbeeld van hertog Lodewijk Engelbert van Arenberg en Jan Pieter Minckelers. Ze kijken uit over het gazon van het Arenbergkasteel, waar op een najaarsdag in 1783 de allereerste onbemande luchtballon in de Nederlanden opsteeg.

Net zestien was apothekerszoon Minckelers toen hij in januari 1765 uit Maastricht naar Leuven kwam om er theologie te studeren. Zoals alle studenten moest hij eerst twee jaar algemene vakken volgen aan de Artesfaculteit. Minckelers raakte zo geboeid door fysica, en bleek er ook zoveel aanleg voor te hebben, dat hij na zijn studie theologie werd aangesteld als hoogleraar fysica, en aan de slag ging als assistent van professor Jan Frans Thysbaert, directeur van het laboratorium voor experimentele fysica. Dat laboratorium was gevestigd in wat nu de Vanderkelenstraat heet. Het portiek bestaat nog steeds en vormt vandaag de toegang tot museum M.

Lodewijk Engelbert, ook wel de blinde hertog genaamd nadat hij in een jachtongeval het zicht verloren had, was een groot liefhebber van de wetenschap en zowat de eerste mecenas van de Leuvense universiteit die proefondervindelijk onderzoek financierde. Als hij tijdens de zomer op zijn kasteel in Heverlee resideerde, nam hij zijn gasten graag mee naar het laboratorium van Thysbaert en Minckelers. De hertog had contacten met beroemde buitenlandse instrumentenbouwers en voorzag de professoren zowel van materiaal als van middelen voor hun onderzoek.

Het gas van Minckelers
Een ballonfestival ter nagedachtenis van Minckelers in Heverlee, in 1905. Hertog Engelbert Marie van Arenberg, achterkleinzoon van de blinde hertog, laat een exacte replica op van de ballon van Minckelers.
© KU Leuven – Universiteitsarchief

En er was licht

Ook anno 1778 leidde de wil om te weten tot wetenschappelijke vooruitgang. Zo gingen Minckelers en Thysbaert op zoek naar een ontvlambaar gas dat zou kunnen worden toegepast als veilig en goedkoop alternatief voor kaarsen en olielampen. In 1783 noteert Minckelers in zijn laboboekje hoe hij erin is geslaagd zo’n lichtgas te produceren door de loop van een geweer met steenkool te vullen, zodat er geen zuurstof meer bij kan, en de pijp te verhitten.

Het steenkoolgas wordt de daaropvolgende decennia volop toegepast in openbare straatverlichting. Brussel was in 1817 de eerste stad op het Europese vasteland met gaslantaarns, Leuven moest wachten tot 1835. Aan de Vaart kwam een gasfabriek die het gas via gietijzeren leidingen door de stad voerde, waar lantaarnopstekers elke avond en ochtend hun ronde deden. Geleidelijk aan werden ook openbare gebouwen, kloosters, kastelen en privéwoningen van gasluchters voorzien – al in 1784 had Minckelers ervoor gezorgd dat zijn eigen auditorium met de nieuwe techniek verlicht kon worden. Die bleek overigens ook een aantal schaduwzijden te hebben, gaande van zwartgeblakerde plafonds tot koolstofmonoxidevergiftigingen.

De nieuwe techniek bleek overigens ook een aantal schaduwzijden te hebben, gaande van zwartgeblakerde plafonds tot koolstofmonoxidevergiftigingen.

De lucht in

Het onderzoek naar steenkoolgas had mede een zetje gekregen doordat de blinde hertog in augustus 1783 in Parijs gefascineerd was geraakt door de experimenten met luchtballons van de gebroeders Montgolfier en fysicus Jacques Charles. Zij maakten gebruik van respectievelijk in brand gestoken wol en stro, en waterstof. Met het eerste gebeurden nogal eens ongelukken, het tweede was duur en moeilijk te vervaardigen. De hertog liet in Brussel ballons maken uit goudslagersvlies – gemaakt van runderdarm – en ging op zoek naar een gas dat lichter was dan lucht. Zo’n ballongas vond hij in het steenkoolgas waarmee Minckelers en Thysbaert aan het experimenteren waren.

Zo komt het dat op 20 november 1783 de allereerste locht-bal in de Nederlanden kan worden opgelaten op het gazon voor het Arenbergkasteel. De ballon, met een diameter van twee voet, zo’n 56 centimeter, zet volgens de notities van Minckelers koers in de richting van Maastricht.

Politieke onlusten ten tijde van de Brabantse omwenteling doen Minckelers in 1790 zelf terugkeren naar zijn geboortestad, waar hij in 1824 overlijdt. Tachtig jaar later wordt op de Markt in Maastricht een standbeeld onthuld. In zijn linkerhand heeft Minckelers een gaspijp waaruit ook vandaag nog, in ruil voor een muntstuk, een krachtige vlam oprijst.

Met dank aan Kjell Corens (Universiteitstarchief)

(ivh)

Ook gepubliceerd in...

Sonar

Zomer 2021