Ga verder na de inhoud
“Democratieën zijn altijd kwetsbaar”
Onderzoek

“Democratieën zijn altijd kwetsbaar”

De bestorming van het Amerikaanse Capitool zegt evenveel over de kwetsbaarheid van de democratie als over de Amerikaanse politiek.

7 minuten
19 januari 2021

De bestorming van het Amerikaanse Capitool op 6 januari was een schokkende daad van politiek geweld. We spraken met professor Amerikaanse politiek Bart Kerremans en professor politieke filosofie Stefan Rummens over de achtergrond van deze aanslag, de tweede afzettingsprocedure tegen president Trump en de implicaties van dit alles voor de inauguratie van Joe Biden.

De bestorming van het Capitool bracht heel wat emoties teweeg bij de wetgevers, journalisten en politiemensen die die dag aanwezig waren, maar één onwaarschijnlijke emotie overheerste in de interviews na de aanslag: verdriet. Verdriet om het gebouw, dat bij de aanslagen op 11 september 2001 gespaard bleef als doelwit om nu haar ramen en symbolische ornamenten verwoest te zien worden door een onhandelbare menigte. Verdriet om de slachtoffers, waaronder een politieagent van het Capitool die stierf tijdens het uitoefenen van zijn job. En, vooral, verdriet om hun democratie; een democratie die al meer dan 200 jaar bestaat, maar waarvan het bestaan voor de komende 200 jaar plots onzeker is geworden.

De wortels van het tumult gaan ver terug in de Amerikaanse geschiedenis en cultuur, maar de directe aanleiding was duidelijk: de oprechte overtuiging dat president Trump de rechtmatige winnaar was van de presidentsverkiezingen van 2020. President Trump en zijn aanhangers beweren dat er sprake is van grootschalige kiezersfraude en dat de bestorming van het Capitool nodig was om de stemmentelling van het Kiescollege te stoppen. In hun ogen kon alleen die dramatische daad de terechte overwinning van Trump bevestigen en zodoende de ware democratie herstellen.

Die overtuiging is, eerlijk gezegd, onzin. Geen van de rechtszaken die Trump wilde aanspannen, zijn geaccepteerd en de staatsonderzoeken hebben geen fraude vastgesteld. Er is gewoonweg geen bewijs voor deze beschuldigingen. Maar waarom gelooft ongeveer 70 tot 80% van de Trump-kiezers dan dat de verkiezingen werden gestolen? Hoe kunnen zoveel mensen zich dermate vastklampen aan het idee van een samenzwering dat zo duidelijk verkeerd is?

Zolang vooraanstaande politici blijven liegen en hun tegenstanders blijven demoniseren, kan de democratie niet werken.

Polarisatie

Volgens professoren Bart Kerremans en Stefan Rummens is het afschermen van de politieke realiteit niet nieuw en ook niet uniek Amerikaans. Professor Rummens verwijst naar politiek theoretica Hannah Arendt en haar werk over het ontstaan van het totalitarisme in Duitsland in de jaren dertig van de vorige eeuw. Daarin stelt ze dat de dreiging niet ligt in "propaganda als middel om leugens te verspreiden, maar meer fundamenteel, dat propaganda het onderscheid tussen waarheid en onwaarheden ondermijnt.” Professor Kerremans wijst er ook op dat de Verenigde Staten een lange geschiedenis hebben van beleidsvormers die angst uitbuiten voor politiek gewin, van het McCarthyisme in de jaren vijftig tot de ‘stille meerderheid’ van Nixon in de jaren zeventig.

De structuur van de Amerikaanse politiek voedt op haar beurt ook de verdeeldheid. In tegenstelling tot kiesstelsels van evenredige vertegenwoordiging verdeelt het first-past-the-post-systeem dat bij de Amerikaanse verkiezingen wordt toegepast het electoraat op efficiënte wijze in twee. Zoals professor Kerremans opmerkt: "Zo creëer je een bipolair partijsysteem dat de tegenstelling tussen het 'goede' en het 'kwade' versterkt. Toch zijn er andere bipolaire systemen die niet uitmonden in de extreme tegenstelling die we regelmatig zien in de Verenigde Staten. Het Verenigd Koninkrijk is daar één voorbeeld van.

De Europese democratieën staan echter voor hun eigen uitdagingen. Professor Rummens wijst op één land in het bijzonder: "Ik blijf maar terugkomen op het voorbeeld van Hongarije. Het is een heel andere situatie, maar ook daar heb je een autoritaire leider die, in het hart van de Europese Unie, een systeem heeft geïnstalleerd dat meer lijkt op een dictatuur dan op een democratie. In Europa zijn er dus evengoed landen waar het democratische systeem ondergraven wordt."

Biden web

Democratie beschermen

Toch is die decentralisatie van de democratie niet onvermijdelijk. Je kunt een robuuste democratie verkrijgen door gebruik te maken van de beschikbare instrumenten, zoals een sterke reguliere media die in staat is om het afschermende effect van sociale media tegen te gaan. "De gegevens tonen aan dat het vertrouwen in mensen en politici, en de algemene kwaliteit van het publieke debat beter is in landen met een sterk publiek omroepsysteem, zoals dat nog steeds het geval is in België."

Beide professoren zijn het erover eens dat de democratie uiteindelijk beschermd moet worden door haar burgers en niet door de vangrails van de overheidsstructuur. Zoals professor Rummens opmerkt: "De les die we opnieuw leren is dat democratieën altijd kwetsbaar zijn. Een samenleving met een democratische cultuur houdt in dat iedereen bereid is om die democratische cultuur te handhaven en daarnaar te handelen en te praten. Dat is een groot probleem in Amerika; dat totale gebrek aan democratische verantwoordelijkheid van de Republikeinse Partij; het tolereren van dat soort gedrag; meegaan in het concept van de 'gestolen verkiezingen', ondanks alle bewijs van het tegendeel. Zolang vooraanstaande politici blijven liegen en hun tegenstanders blijven demoniseren, kan de democratie niet werken. Het belangrijkste aspect van een democratische politiek is dat de legitimiteit van de tegenstander erkend wordt in dat antagonisme. Ja, je kunt oproepen tot actie, maar er moet altijd een basis van respect zijn voor de tegenstander als legitieme deelnemer aan de democratische strijd. En dat respect ontbreekt al een tijdje in de Republikeinse Partij."

Professor Kerremans gaat akkoord: "Het probleem in deze situatie is dat je mensen die het niet met je eens zijn, gaat voorstellen als vijand. Je begint ze te verdenken van verkeerde of onfatsoenlijke motieven, wat verkeerd is."

Geen afzettingsprocedure opstarten staat gelijk aan zeggen dat wat er vorige week is gebeurd acceptabel is.

Het politieke landschap herstellen

Het is ook belangrijk dat er actie wordt ondernomen om de democratie te beschermen wanneer die wordt aangevallen. Het onmiddellijke resultaat van de aanslag op de Amerikaanse democratie is de snelle vervolging van de relschoppers en een tweede afzettingsprocedure tegen president Trump. Dat was een noodzakelijke stap, volgens professor Kerremans: “Geen afzettingsprocedure opstarten staat gelijk aan zeggen dat wat er vorige week is gebeurd acceptabel is. En dat is het niet! Het gaat hier duidelijk om een situatie die een afzettingsprocedure rechtvaardigt, dus Trump moest worden aangeklaagd. Dat in acht genomen, hebben de Democraten juist gehandeld."

Het is nu aan Joe Biden om het gebroken politieke landschap van Trump te herstellen. Gelukkig is dat altijd de boodschap van Biden geweest; hij staat voor verbondenheid en heeft beloofd de wonden van de natie te helen. Toch is hij er tot nu toe enkel in geslaagd om zijn collega-Democraten te verenigen, en begint hij zijn mandaat met een Republikeinse Partij die loyaal blijft aan Trump. Ook in het Congres zal hij te maken krijgen met sterke tegenstand van dezelfde politici die weigerden de legitimiteit van zijn verkiezingsoverwinning in november te erkennen.

Ondanks de politieke uitdagingen is professor Kerremans van mening dat "vasthouden aan zijn politieke agenda het beste is wat Biden kan doen voor de geloofwaardigheid van de Amerikaanse democratie. Naar het Amerikaanse volk gaan en zeggen: "Je kan discussiëren over het feit of ik al dan niet legitiem verkozen ben, maar ik zal jullie laten zien dat er hier een president is; een president die begaan is met jullie en met alle dingen waarmee jullie in het dagelijkse leven geconfronteerd worden."

President Biden heeft enige hernieuwde hoop voor zijn mandaat. Op dezelfde dag dat het Capitool werd aangevallen, wonnen de Democratische kandidaten beide beschikbare zetels in de Senaat in Georgia, waardoor de Democraten een nipte meerderheid hebben in beide kamers van het Congres. Dankzij die overwinning kan Biden er zeker van zijn dat zijn kandidaten voor het kabinet en justitie zullen worden aanvaard en kunnen zijn jaarlijkse begrotingen met een gewone meerderheid goedgekeurd worden. Veel is het niet, maar als Biden hoopt om het vertrouwen in de overheid te herstellen, kan dat cruciaal zijn.

De uitdagingen waarmee de Amerikaanse democratie geconfronteerd wordt, zijn duidelijker dan ooit. Tegelijkertijd biedt de inauguratie van president Biden een nieuwe kans om de onuitwisbare woorden van een andere president, Abraham Lincoln, te bekrachtigen: "de regering van het volk, door het volk, voor het volk, zal niet van de aarde vergaan.”