Ga verder na de inhoud
De wetenschap achter bananen
Onderzoek

De wetenschap achter bananen

Het klimaat, ongedierte en ziektes vormen ernstige bedreigingen voor de toekomst van de bananenexport.

6 minuten
02 oktober 2019

De banaan is een van de meest geconsumeerde fruitsoorten ter wereld. De bananenteelt is dan ook wereldwijd een essentiële bron van inkomsten en werkgelegenheid voor gezinnen. Maar misschien moeten we binnenkort wel afscheid nemen van ons vertrouwde vieruurtje… Het klimaat, ongedierte en ziektes vormen ernstige bedreigingen voor de toekomst van de bananenexport.

Gelukkig zetten onderzoekers van KU Leuven en Bioversity International alles op alles om de toekomst van een van onze meest geliefde vruchten veilig te stellen.

Hoe KU Leuven-onderzoek een van 's werelds meest populaire fruitsoorten van uitsterving moet redden.

De banaan – of Musa, de wetenschappelijke naam – is plantkundig gezien een bes. Deze 8000 jaar oude vrucht is voor heel wat mensen een vitale voedingsbron, die bovendien zeer goedkoop is om te kweken. Geen wonder dat de banaan een van de meest geconsumeerde vruchten ter wereld is.

Met hun typische gebogen vorm, gele kleur, zoete smaak en mals, zetmeelrijk vruchtvlees zijn ze een courant ingrediënt in de wereldkeuken. Dessertbananen zoals wij ze kennen vertegenwoordigen amper 15% van de totale wereldproductie, die ongeveer 140 miljoen ton per jaar bedraagt. Bananen zijn dan ook een basisgewas voor miljoenen arme huishoudens in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Het Oost-Afrikaanse hoogland klokt zelfs af op een bananenconsumptie van 0,5 kg per persoon per dag – nergens worden meer bananen gegeten. De bananen uit deze regio zijn bijzonder rijk aan zetmeel als ze rijp zijn en worden meestal gebakken, gekookt of gefrituurd. Het contrast met België is groot. Hier eten we jaarlijks ongeveer 8 kg bananen per persoon.

Bananencollectie rekken

België, een echte bananenrepubliek

De banaan heeft al een hele weg afgelegd. Maar haar toekomst is helaas onzeker… Nu de wereldbevolking ongelooflijk snel groeit, moet de bananenopbrengst even snel stijgen om de vraag bij te houden. Vermits bananenplantages vaak slechts één type banaan telen, zijn ze kwetsbaar voor wereldwijde verschijnselen zoals klimaatverandering, ontbossing, droogte, plagen en ziektes.

Verrassend genoeg huisvest België de grootste collectie bananenrassen ter wereld. Belgische onderzoekers bestuderen de banaan al sinds het begin van de 20e eeuw. En al meer dan 35 jaar biedt het Laboratorium voor Tropische Plantenteelt van onze Faculteit Bio-ingenieurswetenschappen onderdak aan de bananengenenbank, die stekken bevat van liefst 1.536 eetbare en oneetbare bananensoorten. De faculteit werkt daarvoor samen met Bioversity International. Het labo is doorheen de jaren uitgegroeid tot een toonaangevend bananenresearchcentrum, dat internationaal bekend is.

Bananencollectie detail

Bananen: big business

Het belang van de bananenindustrie reikt verder dan enkel de voedselvoorziening. Bananen vormen ook een cruciale bron van inkomsten. De banaan wordt geteeld in 135 landen en is na rijst, tarwe en maïs het belangrijkste gewas in de tropen. Hoewel vooral de vruchten van de planten geliefd zijn, zijn bananen ook belangrijk voor hun vezels en kan men er meel, frieten, azijn, jam, gelei en wijn mee maken. In sommige Afrikaanse landen kan je zelfs bananenbier drinken!

Bananen zijn het vierde belangrijkste gewas in de tropen, na rijst, tarwe en maïs

India is de grootste bananenproducent ter wereld. En ook in Latijns-Amerika is de banaan een primaire economische grondstof. De regio telt vier van de vijf grootste bananenproducenten op de exportmarkt, met Ecuador als grootste exporteur ter wereld. De Verenigde Staten is de grootste consument wereldwijd, maar in Europa neemt België het voortouw: ons land is de op één na grootste importeur en exporteur van bananen.

Ook hier speelt de genenbank een belangrijke rol. Een van de belangrijkste doelstellingen is bananenrassen beschermen voor toekomstige generaties, door ziektebestendige planten te creëren en nieuwe variëteiten te ontwikkelen. Hoofd van het lab is professor Rony Swennen, een wereldautoriteit op het vlak van bananen. Hij coördineert het team dat de bananendiversiteit beschermt en onderzoekt. Een belangrijke taak, want miljoenen mensen hangen hiervan af, zowel voor hun voeding als hun levensonderhoud.

Bananencollectie professor

Diepvriesbananen

Het laboratorium bewaart talloze minibananenplanten in rekken vol reageerbuizen. Op de koop toe ontwikkelden de onderzoekers van KU Leuven en Bioversity International een alternatieve manier om de volledige bananencollectie eeuwenlang te bewaren. Kleine stekjes van elke bananensoort worden ingevroren op -196°C - met de hulp van vloeibare stikstof - en bewaard. Zelfs na honderden jaren kan men deze monsters ontdooien en laten uitgroeien tot een nieuwe levensvatbare plant.

De onderzoekers verzamelen dagelijks digitale informatie over elke soort en publiceren deze nieuwe kennis online. Dankzij die bananencollectie krijgen academici én boeren over de hele wereld meer inzicht in de bananenteelt. Om de best mogelijke opbrengst in een bepaalde regio te behalen is het immers essentieel om de meeste geschikte bananenplant te kiezen. Dankzij de bevindingen van het lab kunnen landbouwers succesvol gewassen telen binnen hun lokale economische en ecologische situatie (door bijvoorbeeld te kiezen voor een andere ondergrond).

Bananencollectie kleur

Baat bij bananen

Natuurlijk voelt het goed als je dankzij je bananenonderzoek een mooie bijdrage kan leveren aan een grootschalig probleem. Maar wist je dat bananen nog meer positieve gevoelens kunnen uitlokken? Bananen beïnvloeden je stemming, omdat ze het lichaam stimuleren om serotonine te produceren, de chemische stof die bijdraagt aan het geluksgevoel.

Bananen verlagen ook de bloeddruk en versterken - dankzij hun hoge kaliumgehalte - de zenuw- en spierfuncties tijdens het sporten. Bovendien verlicht de binnenkant van een bananenschil jeuk van bijvoorbeeld muggenbeten. Daarnaast bevatten bepaalde bananenvariëteiten een hoog gehalte aan carotenoïden, die de ogen beschermen tegen ziektes. Dit betekent dat bananen ook kunnen worden ingezet in de strijd tegen vitamine A-tekorten. Deze tekorten leiden jaarlijks bij een half miljoen kinderen tot blindheid en is bij de helft van hen zelfs dodelijk.

Bananencollectie stekje

Globale impact

Om wereldwijd het verschil te maken, worden vanuit Leuven stekken naar het buitenland gestuurd: naar andere universiteiten, bedrijven en ministeries van Landbouw. En zelfs naar individuele boeren die bananen met specifieke kenmerken zoeken. Maar steeds op voorwaarde dat de verzonden stalen niet worden gepatenteerd. Mocht iemand het materiaal ooit commercialiseren, dan moet een deel van de winst via de VN naar de boeren gaan. Dat alles gebeurt in nauwe samenwerking met Bioversity International, een wereldwijde ‘research-for-development’-organisatie die zich richt op het gebruik en behoud van agrobiodiversiteit.

De inspanningen van KU Leuven op dit vlak blijven niet onopgemerkt voor de rest van de wereld. Vermits de genenbank zo belangrijk is, staat die onder toezicht van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) en is ze zelfs erkend als werelderfgoed. Ze behoort dan eigenlijk ook niet toe aan één enkele academische instelling, maar aan de hele mensheid. En in het bijzonder aan de boeren die het materiaal oorspronkelijk hebben geleverd.

Als je dus nog eens een banaan eet, denk dan even aan de bananenonderzoekers van KU Leuven en hun voortdurende inspanningen om ervoor te zorgen dat er overal ter wereld voldoende bananen te vinden zijn.

Steun het project

De bananen van KU Leuven veroveren de wereld. Dankzij het project van prof. Swennen plukken ook Congolese boeren de vruchten van dit onderzoek.