Ga verder na de inhoud
De Japanse boekenschat wordt honderd
Onderzoek

De Japanse boekenschat wordt honderd

Japan schonk, honderd jaar geleden, een ware boekenschat aan de universiteitsbibliotheek. Een rijkdom om trots op te zijn en te vieren.

5 minuten
22 juni 2020

De brand van de Leuvense universiteitsbibliotheek in 1914 leidde tot wereldwijde verontwaardiging. Vele landen schoten na de oorlog dan ook te hulp. Zo ook Japan. Het land schonk, honderd jaar geleden, een ware boekenschat aan de universiteitsbibliotheek. Een rijkdom om trots op te zijn en te vieren.

In de nacht van 25 augustus 1914 herleidden de Duitse troepen de universiteitsbibliotheek volledig tot as. De materiële schade was gigantisch: een kwart miljoen boeken gingen in vlammen op waaronder 800 incunabelen of wiegendrukken, boeken gedrukt vóór het jaar 1500. De hele wereld schoot in actie.

Met Amerikaans geld ontwierp de New Yorkse architect Whitney Warren een nieuwe bibliotheek. De nieuwe universiteitsbibliotheek is sinds 1928 te bewonderen op het huidige Ladeuzeplein. Naast de fondsen voor een nieuw gebouw, zamelden tal van landen, scholen en universiteiten ook geld en boeken in om de bibliotheek opnieuw gevuld te krijgen.

Japanse beloftes in Versailles

Na de oorlog, in januari 1919, vond in Versailles de Vredesconferentie van Parijs plaats. In de marge werd er een internationaal comité opgericht dat de Leuvense universiteitsbibliotheek er opnieuw bovenop moest helpen. Eén van de leden was Prins Kinmochi Saionji, de vroegere eerste minister van Japan. Hij beloofde om een unieke collectie boeken aan de Leuvense universiteitsbibliotheek te schenken.

HR bezoek hirohito web

Tijdens een bezoek aan Europa in juni 1921 zag de Japanse Prins-Regent Hirohito de Leuvense universiteitsbibliotheek volledig in puin. Volgens professor Willy Vande Walle, oprichter van de Afdeling Japanse Studies aan KU Leuven, was dat het moment waarop de raderen van de Japanse belofte van Versailles in beweging werden gezet. Japan startte met een grootschalige inzamelactie van boeken en prenten om aan Leuven te schenken.

De aarde beeft

Op 1 september 1923 gebeurde het ondenkbare. De Grote Kantō-aardbeving verwoestte grote delen van de regio Tokio-Yokohama. Bij de aardbeving kwamen meer dan 100.000 mensen om. Grote delen van de Japanse hoofdstad werden in puin gelegd. Ook de bibliotheek van de Keizerlijke Universiteit van Tokio bleef niet gespaard: tal van boeken gingen – ook hier – in vlammen op. En de inzameling voor Leuven moest toen nog goed en wel op gang komen.

Toch slaagde Japan er in een royale schenking te doen van zo’n 3.200 titels, in totaal bijna 14.000 boekdelen. Dit met dank aan het Keizerlijk Hof, enkele Japanse universiteiten, de Nationale Bank van Japan en een aantal welgestelde Japanse families.

HR accordeon web

Japanse diversiteit

Met de gift schetste Japan een beeld van de enorme diversiteit van het land, van de Japanse cultuur en samenleving. De boeken varieerden van religie tot filosofie, van astronomie tot huishoudkunde. Ze werd zorgvuldig samengesteld door Wada Mankichi, hoofdbibliothecaris van de Keizerlijke Universiteit van Tokio, en zijn assistenten. Ze selecteerden systematisch die werken die het best de premoderne Japanse boekcultuur vertegenwoordigden. Zo omvat de collectie een aantal essentiële boeken uit de Edoperiode, die liep van 1603 en 1868, onder meer over recht, economie, geneeskunde, industrie en kunst. Verder telt ze enkele van de meest toonaangevende wetenschappelijke Japanse werken van voor 1920. Ze kozen, vanwege de taalbarrière, ook bewust voor een groot aantal geïllustreerde boeken.

HR acteurs web

Vreemd genoeg ontbrak tot het begin van deze eeuw, een volledige catalogus van de omvangrijke collectie. Ze was wel gecatalogeerd op steekkaarten, die in een ladenkastje naar Leuven waren gestuurd, maar de boeken waren niet van een label voorzien. De eenvoudige catalogus die indertijd gedrukt was, was zoekgeraakt. In 2000 dook de catalogus weer op.

Verder omvatte de schenking ook een aantal kunstobjecten, zoals een bijzonder kostbare vaas die het Keizerlijke Hof in 1900 had aangekocht.

Japan hoopte vurig dat Leuven zou uitgroeien tot een centrum voor de studie van de Japanse cultuur en geschiedenis.

Het verhaal van de catalogus

Tot 2000 moest de omvangrijke Japanse collectie het zonder volledige catalogus stellen. Toen de boeken in Leuven aankwamen, bleken ze wel gecatalogeerd op steekkaarten maar niet van een plaatsingsnummer voorzien. Er was een Japanse onderwerpencatalogus, maar daarmee kon in Leuven niemand aan de slag. De boeken werden dan maar in rekken geplaatst in volgorde van uitpakken. In de jaren 1950 voorzag Jozef Mullie, scheutist en sinoloog, de boeken van een label met plaatsingsnummer. Het is echter niet duidelijk welk ordeningsprincipe hij gebruikt heeft, in elk geval niet dat van de Japanse onderwerpencatalogus. De ordening van Mullie zit vol onverklaarbare anomalieën, wellicht omdat hij geen Japans kende. In 1998 vond een Japanse bibliograaf in Tokio een exemplaar van de oorspronkelijke Japanse onderwerpencatalogus. Aan de hand daarvan heeft hij een nieuwe catalogus samengesteld, en deze in 2000 gepubliceerd. Bij de samenstelling van de nieuwe catalogus werd de ordening van de oorspronkelijke volledig gerespecteerd.

Aan de vlammen ontsnapt

In 1940, bij het begin van Wereldoorlog II, werd de Leuvense universiteitsbibliotheek opnieuw het mikpunt van Duitse bommen. Alles werd voor een tweede keer vernietigd. Alles behalve de collectie van toponymie en … de boeken van de Japanse schenking. Het ingestorte dak beschermde de boeken tegen de vlammen.

De Japanse collectie bleef in Leuven tot 1971. Bij de splitsing van de universiteit in KU Leuven en UCLouvain verhuisden de boeken naar Louvain-la-Neuve.

HR japanse kasten nieuw web

Honderd jaar later

Ondertussen heeft de Japanse collectie al honderd jaar een prominente plek in onze universiteit. Een verjaardag die niet zo maar voorbijgaat. Van eind 2022 tot begin 2023 organiseren de KU Leuven-bibliotheken een grote expo, Japan's Book Donation to the University of Louvain - Japanese Cultural Identity and Modernity in the 1920s, gecureerd door professor Jan Schmidt en gecoördineerd door dr. Demmy Verbeke. Tegelijk verschijnt ook een gedetailleerde tentoonstellingscatalogus bij Leuven University Press, waarin de geschiedenis van de collectie wordt verteld en 100 representatieve boeken worden besproken.

KU Leuven en UCLouvain hebben plannen om samen een nieuwe leerstoel op te richten om verder onderzoek te doen naar de Japanse schenking uit 1920.