Ga verder na de inhoud
De heldenmoed van een rector tijdens de oorlog
© Universiteitsarchief KU Leuven
Universiteit

De heldenmoed van een rector tijdens de oorlog

Tijdens WO II vorderde de bezetter eerstejaarsstudenten op voor tewerkstelling in Duitsland. En toen kwam rector Van Waeyenbergh in actie.

3 minuten
25 november 2020

Als de Duitsers op 10 mei 1940 België binnenvallen, loopt Leuven leeg. De universiteit sluit haar deuren en professoren en studenten vluchten de stad uit. Rector Van Waeyenbergh helpt eigenhandig om, met een brandweerwagen, de ziekenhuizen te evacueren. Hij is de eerste rector die met de auto kan rijden, als slagerszoon was hij gewend de bestellingen rond te brengen. Vlak voor de Duitsers Leuven binnenvallen, op 16 mei, is de laatste patiënt in veiligheid gebracht in Brussel. Die nacht is Van Waeyenbergh tot tranen toe bewogen als hij de universiteitsbibliotheek in vlammen ziet opgaan.

Om de inschrijvingslijsten voor de bezetter verborgen te houden, laat Van Waeyenbergh ze inmetselen in de kelders van de Universiteitshal.

Duitsgezind

Na de capitulatie van België op 28 mei wordt de universiteit begin juli opnieuw geopend. De rector laat het Arenbergpark omvormen tot één grote moestuin, en vanwege het tekort aan kolen mogen studenten tijdens de wintermaanden langer op café of in de bioscoop blijven. Van Waeyenbergh trekt zich ook persoonlijk het lot aan van studenten en professoren die last krijgen met de Duitsers en gaat hun zaak tot in Brussel bepleiten, met het Duits dat hij als brancardier tijdens WO I heeft geleerd.

De rector gaat koppig in tegen elke poging van de bezetter om zich te mengen in het universiteitsbeleid. Wanneer twintig professoren verbod krijgen om examens af te nemen, op beschuldiging van verzetsdaden, moet hij zich daar echter bij neerleggen. Hij weigert wél om professoren naar Duitsland te sturen om daar les te gaan geven. Ook Duitse gastprofessoren zijn niet welkom in Leuven.

Met een netwerk dat reikt van het Koningshuis tot, via kardinaal Van Roey, het Vaticaan, kan Van Waeyenbergh zich wel wat permitteren. De aanstelling van een Duitse toezichthouder op de universiteit kan hij afhouden. Op zijn initiatief wordt het universiteitsreglement tijdelijk aangepast: studenten hoeven niet langer katholiek te zijn. Zo kunnen bijna zeshonderd vrijzinnige en joodse studenten in Leuven terecht wanneer de ULB door de Duitse bezetter gesloten wordt.

Na de bombardementen door de Engelsen in 1944 maakt Van Waeyenbergh zelf foto's van de tot puin gereduceerde universiteitsgebouwen.
Na de bombardementen door de Engelsen in 1944 maakt Van Waeyenbergh zelf foto's van de tot puin gereduceerde universiteitsgebouwen.
© Universiteitsarchief KU Leuven
Kiekje 0017
© Universiteitsarchief KU Leuven
Kiekje 0018
© Universiteitsarchief KU Leuven
Kiekje 0024
© Universiteitsarchief KU Leuven
Kiekje 0026
© Universiteitsarchief KU Leuven

Verzetsdaad

Om aan tewerkstelling in Duitsland te ontsnappen, schrijven steeds meer jongemannen zich in als student. De bezetter besluit daarom begin februari 1943 om alle eerstejaars een half jaar op te vorderen. Van Waeyenbergh protesteert hevig. Als eind mei een ultimatum volgt en de universiteit met sluiting bedreigd wordt, laat hij de inschrijvingslijsten inmetselen in de kelders van de Universiteitshal.

Daarop wordt de rector gearresteerd en veroordeeld tot achttien maanden cel in de gevangenis van Sint-Gillis. De verontwaardiging is groot. Zelfs de paus en Koningin Elisabeth bemoeien zich ermee. Na enkele maanden wordt de gevangenisstraf dan ook omgezet in huisarrest. Vanuit Tervuren blijft Van Waeyenbergh zijn universiteit in het geheim vanop afstand besturen.

Intussen worden de lijsten uit de geheime schuilplaats gestolen en aan de bezetter overgemaakt. Zo slagen de Duitsers er toch in om de meeste eerstejaarsstudenten op te eisen. Wie overblijft, duikt onder en krijgt clandestien les.

De Duitsers slagen er in om de meeste eerstejaarsstudenten op te eisen. Wie overblijft, duikt onder en krijgt clandestien les.

Heldenstatus

In de nacht van 11 op 12 mei 1944 wordt Leuven gebombardeerd door de Engelse luchtmacht. Onder meer de inspecteur van de universiteit, de algemeen beheerder van toen, overleeft het bombardement niet. Van Waeyenbergh weet in de dagen nadien een wagen te bemachtigen en ontsnapt midden in de nacht naar Leuven. Daar maakt hij foto’s van de tot puin gereduceerde universiteitsgebouwen in de Naamsestraat.

Een paar maanden later is de oorlog voorbij en kan Van Waeyenbergh naar het Rectorshuis terugkeren. Hij zal nog tot zijn emeritaat in 1962 aanblijven als rector. Hij wordt een iconische figuur, geliefd bij de studenten, van wie menigeen een lift van de rector krijgt tussen Brussel en Leuven. Maar dat hij alle ongeveer 8.000 studenten bij naam kende, zoals destijds werd gezegd, moeten we wellicht met een korreltje zout nemen.