Ga verder na de inhoud
De geheimen van Sagalassos steen per steen blootgelegd
Onderzoek

De geheimen van Sagalassos steen per steen blootgelegd

Gedreven door nieuwsgierigheid en met aandacht voor detail geven onderzoekers van KU Leuven de vroegere bewoners van Sagalassos een gezicht.

9 minuten
18 november 2019

Of je nu gebeten bent door het verleden, interesse hebt voor vergane culturen of geboeid bent door de mogelijkheden van interdisciplinair wetenschappelijk onderzoek: Sagalassos, de fascinerende archeologische site in het Turkse Taurusgebergte, combineert het allemaal. Gedreven door nieuwsgierigheid en met aandacht voor detail geven onderzoekers van KU Leuven de vroegere bewoners van Sagalassos een gezicht.

Een bloemlezing uit het leven van de voormalige bewoners van deze Turkse archeologische site

Sagalassos kun je enkel in volle pracht aanschouwen na een hobbelige rit in een dolmuş van Isparta naar het dorp Ağlasun, gevolgd door een zeven kilometer lange wandeling onder een verzengende zon. Deze site is een van de meest complete oude sites die het huidige Turkije rijk is. Sagalassos is gebouwd op verschillende natuurlijke terrassen op een hoogte tussen 1400 en 1600 meter en is absoluut de tocht waard.

De blootgelegde ruïnes op de site liggen te midden van adembenemende uitzichten over eindeloze valleien en bergtoppen. Momenteel kun je er struinen langs de colonnadestraat, twee agora's, een Romeins badhuis, meerdere rijkelijk versierde fonteinen, een paar tempels en vroegchristelijke kerken, vestigingen, huizen, een macellum (shopping center), een prytaneion (de stadszaal), een bouleuterion (de raadszaal), een gymnasium (met onder meer een school), de Neon-bibliotheek, het stadion, een theater met enkele duizenden zitplaatsen, enkele begraafplaatsen en nog veel meer.

Sagalassos water

In 1990 gingen grootschalige opgravingen van start onder leiding van professor Marc Waelkens. Momenteel worden deze geleid door professor Jeroen Poblome. Dankzij beide directeurs en een uitgebreid onderzoeksteam van KU Leuven worden de site, de gebouwen en een waaier aan archeologische vondsten langzaam in hun oude glorie hersteld. De archeologen focussen bij alles wat ze doen vooral op de mensen die Sagalassos hun thuis noemden. Naast het opgraven van oude gebouwen is het vooral de bedoeling om hun verhalen bloot te leggen en meer te weten te komen over hun dagelijks leven.

Hidden treasures

Sagalassos staat op de Voorlopige lijst van UNESCO en is een site met veel potentieel, mede dankzij haar bijdrage aan de duurzame ontwikkeling van de regio. Hoewel het moeilijk is om de site te conserveren – de overblijfselen hebben namelijk stevig te lijden onder het barre winterweer in het Taurusgebergte – liggen er nog veel meer 'verborgen schatten' te wachten om opgegraven te worden en vallen er nog meer verhalen te ontdekken over de vroegere bewoners van Sagalassos.

Sagalassos sneeuw

De site van Sagalassos bevindt zich in het zuidwesten van Turkije, zo’n honderd kilometer ten noorden van de populaire badplaats Antalya. Sagalassos ligt midden in de beboste heuvels, berghellingen en valleien van het Taurusgebergte en mag zichzelf de belangrijkste stad van de historische regio Pisidië noemen. Deze streek beslaat nu delen van de Turkse provincies Burdur, Isparta en Antalya en is vernoemd naar de voormalige bewoners, de Pisidiërs. Uit onderzoek en opgravingen op de site en in het 1200 km² brede onderzoeksgebied rond Sagalassos is gebleken dat deze streek sinds de verre prehistorie voortdurend bevolkt was.

Eerste bewoners

De allereerste sporen van menselijke activiteit in het onderzoeksgebied van Sagalassos gaan terug tot het Midden-Paleolithicum (150.000-45.000 voor heden) en kunnen we mogelijk linken aan de neanderthalers. Aan het einde van het Laat-Paleolithicum signaleren we de eerste tekenen van menselijke activiteit in het gebied van wat later Sagalassos zou worden. In de vroege bronstijd (3000-2000 jaar voor onze jaartelling) ontwikkelden zich in de ruime omgeving territoriale gezagsgebieden. Recent materiaalonderzoek en gerichte opgravingen duiden erop dat Sagalassos als gemeenschap is ontstaan in de late Achaemenidische tijd, aan het einde van de 5de eeuw v.Chr. Deze oorspronkelijke bewoning kadert in een regionale traditie uit de ijzertijd waarbij mensen nederzettingen bouwden op grotere hoogtes. Dit is in de hele regio Pisidië te zien. De verstedelijking was echter een ander proces, dat pas van start zou gaan vanaf het midden van de Hellenistische tijd.

In de Achaemenidische tijd werd Pisidië bekend voor haar oorlogszuchtig karakter. De Pisidiërs maakten hun rebelse reputatie zeker waar. In 333 voor onze jaartelling ondervond Alexander de Grote hevige weerstand in Sagalassos tijdens zijn veldtocht tegen Perzië. Als gevolg van zijn verovering werden Sagalassos en de aangrenzende gebieden deel van de Hellenistische wereld. Vanaf ongeveer 200 v.Chr. begon de voormalige nederzetting van Sagalassos zich onder de Seleucidische koningen als stad te ontwikkelen en werd een reeks monumentale gebouwen opgetrokken. In 25 v.Chr. werd Pisidië een deel van het Romeinse keizerrijk. De stad kende een grote bloei. Ze straalde niet alleen uiterlijk, ook het ondernemerschap kreeg een flinke groeischeut. De grootschalige productie van aardewerk is daar een goed voorbeeld van. Het provinciestadje was uit haar voegen aan het barsten. Al snel werd dit de eerste echte grootstad van Pisidië.

Sagalassos zuil site

Een veranderende stad

Na vele eeuwen van hellenisering en Romeinse overheersing werd Sagalassos in de late oudheid gechristianiseerd. Dit weerspiegelde zich in de architectuur van de stad. Van een typische stad in de 'klassieke' zin van het woord transformeerde Sagalassos geleidelijk tot een Byzantijnse plek. Het was niet alleen de stad die veranderde, in die tijd was de hele tot dan toe bekende wereld in beweging. De achtste en negende eeuw in het Byzantijnse rijk werden overheerst door religieuze, politieke en vooral militaire onrust. Uit recent onderzoek van KU Leuven blijkt echter dat Sagalassos deze beproevingen succesvol heeft doorstaan. Dankzij de grote economische veranderingen in de laat-Romeinse tijd – het idee van korte keten avant la lettre werd ontwikkeld – kon de regio en haar bevolking het hoofd boven water houden.

Sagalassos archeologen

Sagalassos onder de loep

Het is nu inmiddels wel duidelijk dat het gebied rond Sagalassos niet alleen prachtige landschappen herbergt, maar ook geschiedenis ademt. De onvertelde verhalen uit het verleden liggen er, en worden door het Sagalassos Archaeological Research Project van KU Leuven letterlijk en figuurlijk terug naar de oppervlakte gebracht. Momenteel worden er verschillende interessante onderzoeken gevoerd, met één centraal begrip als rode draad: interdisciplinariteit. Door verschillende academische kennisdomeinen te verenigen, kunnen de wetenschappers de beschrijvingen en verklaringen uit hun onderzoeksprojecten verdiepen, verrijken en nuanceren. Door elke dag opnieuw actief op zoek te gaan naar de verborgen verhalen van de site, kunnen de onderzoekers uit verschillende academische disciplines een waaier aan vragen beantwoorden en stap voor stap de nog resterende lacunes opvullen.

Een van de huidige projecten maakt gebruik van de menselijke overblijfselen op de site om de aard en de kwaliteit van het leven van de vroegere bewoners te reconstrueren en hun algemene welzijn na te gaan. De betrokken experten zijn archeologen, fysisch antropologen, biologen en genetici. De site van Sagalassos vormt een boeiende casestudy, waarin de wetenschappers het algemene welbevinden van de bevolking in de Romeinse tijd (1ste - 7de eeuw van onze jaartelling) proberen te reconstrueren en te vergelijken met dat in de Byzantijnse periode (10de - 13de eeuw).

Sagalassos graafwerken

Oog in oog met het verleden

De bewoners van Sagalassos kregen recent ook een gezicht. Op basis van enkele goed bewaarde skeletresten konden onderzoekers van KU Leuven – i.s.m. een team van de Universiteit van Burdur (Turkije) – twee levensechte gezichten reconstrueren. Het ene gezicht is dat van een Romeinse man (begin 3de eeuw), het andere van een midden-Byzantijnse vrouw (11de-13de eeuw). Omdat we hun ware identiteit niet kunnen achterhalen, kregen zij de naam 'Rhodon' en 'Eirènè'. De gezichtsreconstructies maakten niet alleen duidelijk waar en hoe deze mensen leefden, we hebben nu ook een idee van hoe ze eruitzagen. We kunnen met andere woorden het verleden recht in de ogen kijken.

Daarnaast bestaat er een partnerschap tussen onderzoekers uit de archeologie, geografie, ecologie, ruimtelijke ordening, data-analyse en -visualisatie. Zij baseren zich op de site van Sagalassos en het onderzoeksgebied om informatie te ontsluiten over wat mogelijk veranderd is in de socio-ecologische context. Het grootste vraagstuk dat ze proberen te ontcijferen is: "Tot waar kan de mensheid de grenzen van de natuur verleggen om te overleven?" Een belangrijk concept hierbij – in feite in alle lopende projecten in Sagalassos – is het 'maatschappelijk metabolisme', een actueel thema in onze wereld die volop te kampen heeft met milieu-uitdagingen. In de grond verwijst dit concept naar de maatschappelijke metabole interactie tussen mens en natuur: de homo sapiens kon immers de natuurwetten begrijpen en zich deze naar wens toe-eigenen. Dit had een impact op het milieu, en vervolgens op de menselijke ontwikkeling, maar soms ook omgekeerd.

Sagalassos muur detail

De onderzoekers van KU Leuven baseren zich op een brede waaier aan archeologische gegevens uit Sagalassos en de omliggende regio's (wat mensen aten, hun landbouwstrategieën, energiebehoeften en verwarmingssystemen) om de patronen van de menselijke veerkracht in het verleden te onderzoeken. Hun doel is om die inzichten te gebruiken in de strijd waarin we vandaag verwikkeld zitten rond de wisselwerking tussen het milieu en de mens.

Met het oog op het nageslacht

Ook de eigen methodologische details moeten onder de loep worden genomen. Onderzoekers van KU Leuven ontwikkelen momenteel, samen met een team van de Universiteit Gent, een geografisch informatiesysteem (SIIS). Dat is een digitale databank voor het vastleggen, opslaan, analyseren, beheren en presenteren van ruimtelijke en geografische gegevens. Dit project kwam er om te voorkomen dat belangrijke historische gegevens uit het veldwerk verloren zouden gaan of zelfs worden vernietigd. Dankzij geavanceerde detectietechnieken op het land en in de lucht wordt het volledige opgravingsproces tot in detail gedocumenteerd en voor het nageslacht bewaard. In een ander project werken archeologen, statistici en computerspecialisten samen om de, schijnbaar voor de hand liggende, concepten van typologie en chronologie in de archeologie in kaart te brengen. Met miljoenen datapunten is het analytische vermogen van de mens immers ontoereikend om al deze archeologische basistaken volledig te vatten.

Sagalassos archeologe detail

Wie heeft nog nooit een markt bezocht op vakantie? De kreten van de marktkramers die hun waren aan de man brengen, de drukke menigte die boodschappen doet, de kleurrijke producten, de dieren, de geluiden en geuren ... Dit is het kloppend hart van een gemeenschap. Een Hellenistisch marktgebouw dat onlangs ontdekt werd in Sagalassos kadert in een onderzoek dat verder wil gaan dan de louter architectonische kenmerken van dit soort gebouwen. In samenwerking met historici van de Universiteit Gent ligt de focus hierbij op de economische rol en de functie van marktgebouwen in de steden van Hellenistisch en Romeins Klein-Azië. De onderzoekers hopen dat ze hiermee kunnen bijdragen aan het lopende debat over de economie uit de oudheid, en dan vooral over de Hellenistische en Romeinse economieën.

Een ander boeiend project focust op een gebied ongeveer zeven kilometer buiten Sagalassos, bij Dereköy in het Taurusgebergte. Archeologen van KU Leuven vonden er tal van (pre)historische sites die nog niet bekend waren. Toen ze dit bergachtige gebied onderzochten, ontdekten ze verschillende Midden-Paleolithische artefacten (150.000- 45.000 voor onze jaartelling). Dit toont aan dat de eerste menselijke activiteiten in dit gebied mogelijk veel vroeger plaatsvonden dan eerder werd aangenomen. Met dit project wil het team een beter prehistorisch chronologisch kader helpen creëren, maar ook de prehistorische menselijke activiteit beter begrijpen.

Wetenschappers van KU Leuven werken al dertig jaar aan de heropbouw van de oude stad Sagalassos. Dag na dag leggen talloze interessante projecten en tientallen enthousiaste onderzoekers meer verhalen en geheimen van de site bloot, steen per steen. Dat tot nu toe nog maar zo'n vijf procent van de stad is opgegraven, biedt enkel interessante perspectieven. Archeologie mag dan een stoffige bedoening zijn, het is nooit saai.

Ontdek hoe je het Sagalassos Research Project kan steunen