Ga verder na de inhoud
The pen is mightier than the sword: Calabrese maffia krijgt verbaal pakje slaag
Onderzoek

The pen is mightier than the sword: Calabrese maffia krijgt verbaal pakje slaag

De Italiaanse maffia krijgt rake klappen. Symbolische acties van boze burgers ondermijnen de dominantie van de misdaadorganisatie.

11 minuten
30 november 2020

Woorden kunnen pijn doen: zelfs de maffia kan ervan meespreken. Professor taalkunde Paul Sambre zag tijdens veldonderzoek in Calabrië hoe de anti-maffiabeweging de plaatselijke ‘ndrangheta’ in het defensief dwingt. Niet met wapens, maar met symbolische acties die gewone Italianen moed geven. Zo worden er in heel Italië plein- en straatnamen vernoemd naar maffia-slachtoffers. Een sterk staaltje sociale semiotiek, klinkt het in vakjargon.

“Nee, de maffia is veel meer dan een bende pistoolzwaaiende criminelen.” Professor Paul Sambre van de Faculteit Letteren Campus Antwerpen zet meteen de puntjes op de i. Volgens de professor taalkunde is de maffia een globale speler met maar één doel: geld verdienen. Véél geld verdienen. En daarbij ontzien ze niets of niemand. Maffiosi hanteren een businessmodel dat nefaste gevolgen heeft voor de economie, het milieu en zelfs de gezondheid. Paul Sambre verwijst naar de industriële afvalverwerking. “In principe gelden er in Italië strenge maatregelen waaraan je je moet houden. Wel, de maffia lapt die regels aan haar laars. Ze kan het zich permitteren om industrieel afval op te kopen aan een interessant tarief, via onopvallende schermvennootschappen, waarna ze het illegaal dumpen in Afrika, de Middellandse Zee of Italië zelf. In heel wat Italiaanse regio’s komen er veel dramatische gevallen van kanker voor, in woonwijken gebouwd door malafide bouwondernemers . Die destructieve socio-economische gevolgen blijven vaak onderbelicht in de media, maar ook in films en documentaires. Daarin worden maffiosi al te vaak neergezet als schietgrage bandieten die de politie altijd een stapje voor zijn. Ik erger me aan die geweldcultus; het is de geruisloze infiltratie die aandacht verdient.”

Ook het cliché dat gewone Italianen gewillige slachtoffers zouden zijn van het maffiageweld, klopt volgens Paul Sambre niet. In heel Italië is er een heuse anti-maffiabeweging actief, die een vuist maakt tegen de georganiseerde misdaad. De belangrijkste organisatie heet Libera, een vereniging die burgers samenbrengt met slachtoffers van de maffia. Onder hen scholen en universiteiten, bedreigde journalisten, ondernemers, vakbondsmensen maar vooral veel gewone mensen. “Er zijn heel veel mensen die heel discreet kleine acties ondernemen. Dat dit collectief gebeurt is heel belangrijk. De maffia kan makkelijk individuen viseren. Libera geeft niet alleen een signaal naar de maffia, maar ook aan de gemeenschap. Daarmee proberen ze stapje voor stapje het territorium terug te claimen dat de maffia hen ontnomen heeft. Denk eraan dat de aanwezigheid van de maffia geen baat heeft bij openlijk geweld, maar vaak berust op stilzwijgende intimidatie en sociale consensus. Als jij een zaak opent in maffiagebied, moet je beschermingsgeld betalen. Anders krijg je vandalen of inbrekers over de vloer. De maffia is een systeem dat in de geesten van de mensen sluipt alsof ze de normaalste zaak van de wereld is.”

Essentiële oliën

Met kleine maar zichtbare acties probeert de antimaffia-beweging terrein terug te winnen. En dat mag je gerust letterlijk nemen. Zo beheert de beweging in Calabrië sinaasappelgaarden die vroeger tot de maffia behoorden maar door de overheid geconfisqueerd werden. Afrikaanse vluchtelingen die door de maffia gedwongen werden om in mensonterende omstandigheden te werken, werken zij aan zij met lokale activisten en vrijwilligers, en krijgen nu een volwaardig arbeidscontract aangeboden. We realiseren ons te weinig dat ons sinaasappelsap letterlijk op de rug van sociale uitpersing gedijt. Sociale economie herdenkt de wereld van maffia-dominantie. Sinaasappelschillen die vroeger illegaal gedumpt werden in steengroeven, worden nu omgetoverd tot textielvezels die op hun beurt verwerkt worden tot trendy kleding. Daarbij worden kinderen van maffiosi betrokken, die door de Calabrese jeugdrechtbank in zorginstellingen worden geplaatst. Paul Sambre volgt de acties van de anti-maffiabeweging met argusogen. “Jonge gasten uit de technische school halen nu essentiële oliën uit sinaasappelschillen. Dat is veelzeggend. Met afval, dat vroeger in een illegaal systeem terechtkwam, kan je nu geld verdienen. Anti-maffia leeft van de communicatie rond die concrete acties en producten. Via dergelijke bottom-up-initiatieven schrijft de regio een nieuw, positief verhaal. De sociale kracht daarvan valt nauwelijks te onderschatten. De anti-maffiabeweging moedigt jongeren aan om in de eigen regio te blijven: ze praat op ze in, ontwikkelt sociale dynamiek. Mensen hoeven niet langer te emigreren om aan de ellende te ontsnappen. Restare per cambiare, cambiare per restare, klinkt het in het Italiaans.”

Dit geweldloze verzet tegen de maffia verloopt uiteraard niet altijd zonder slag of stoot. Maffiosi saboteren de watertoevoer, steken sinaasappelgaarden in brand, sturen desnoods een envelop met een kogel. Qua semiotiek kan dat tellen. Toch laat de anti-maffiabeweging zich niet snel uit het lood slaan. De anti-maffiabeweging wil mensen ervan overtuigen dat ze een keuze hebben: meedoen met de maffia of niet. Ook al leef je in penibele omstandigheden. “Niemand is spontaan van de maffia, maar soms moet je wel simpelweg om te overleven of kom je in de verleiding van het snelle geld, bijvoorbeeld als je een sleutelfunctie bekleedt in de logistiek of banksector. De anti-maffiabeweging wijst jongeren, studenten vrouwen en arbeiders erop dat, hoe moeilijk ook, op elk niveau keuzes mogelijk zijn, zelfs in een wereld waar een alternatief niet altijd bestaat.”

Bergamots web

Intimidatie

Wie de acties van de anti-maffiabeweging door een taalkundige bril bekijkt, ontwaart er een zogeheten tegenhegemoon discours in. Paul Sambre geeft tekst en uitleg. “Tot voor de komst van de anti-maffiabeweging was het discours van de maffia dominant, ontbrak kennis over de socio-economische impact van het probleem en was sociaal verzet onbespreekbaar. De maffia is er nu eenmaal op uit om een territorium te controleren. Hun hegemonie oefenen ze uit via onwetendheid, omertà en gestage, openlijke of onderhuidse intimidatie. De maffia opereert als semiotisch systeem dus tegelijk in dezelfde sociale context waar verzet ontstaat. De komst van de anti-maffiabeweging maakt dat tegendiscours tastbaar. Er duiken zichtbare en minder zichtbare stemmen op die inroeien tegen de sociale consensus. Dit is het voorwerp van mijn onderzoek: hoe draagt taal bij tot die sociale transformatie in Italië? Daarbij probeer ik ook oog te hebben voor multimodaal discours: de combinatie van taal, en sociale praxis in de private en publieke ruimte. Multimodale discoursanalyse biedt een kader voor de complexe talige en visuele representaties van verzet. Zo kan discrete communicatie in de publieke ruimte veelzeggend zijn. In heel Italië worden straat- en pleinnamen vernoemd naar slachtoffers van de maffia, liefst op plekken waar die aanwezig blijft. Een sterk staaltje van sociale semiotiek, waarmee je de ruimte communicatief terug claimt. “

Taalkunde en maffia rijmen niet op elkaar, maar bij professor Sambre vielen de puzzelstukjes wonderwel in elkaar. Als docent tekstwetenschap of discourse studies buigt hij zich over de sociale context waarin mensen communiceren. Die insteek wijkt af van de traditionele taalkunde, die tekst veeleer als een abstract concept benadert, met een focus op tekstinterne structuren van syntaxis en woordenschat. Het vuurtje voor taalgebruik in sociale contexten werd aangewakkerd in het Italiaanse Bologna, waar professor Sambre in 1992 zijn Italiaans vervolmaakt aan het interdisciplinaire DAMS-instituut, opgericht door de wereldvermaarde auteur Umberto Eco, bekend van De naam van de roos. “Het instituut onderzoekt theorie en toepassingen van de semiotiek of tekenleer. Ik stelde als klassiek getrainde taalkundige verrast vast dat taal maar één van de semiotische brillen is waarmee je naar sociale interacties of een cultureel fenomeen kunt kijken. Teksten reiken verder dan geschreven en gesproken taal. Ook in mode, muziek of marketing komt semiotische beweging tot stand, met en zonder taal. Je zou kunnen zeggen dat semiotiek de overkoepelende communicatiewetenschap is. Sinds de jaren zestig gezien domineerde het taalkundig denken het vakdomein van de semiotiek, zeker aan departementen die weinig ook hebben voor interdisciplinariteit. Die compartimentering had nadelige gevolgen: menselijke communicatie werd al te vaak gereduceerd tot alleen het talige. Dat klopt niet. Je kan een politiek debat bijvoorbeeld niet herleiden tot een zaak van taal alleen, er spelen ook visuele elementen mee, zoals bijvoorbeeld het gebruik van lichaamstaal in de publieke ruimte. De ervaring in Bologna heeft mij letterlijk de ogen geopend.”

Tentakels

Tijdens Pauls verblijf in Italië, dertig jaar geleden, laat de maffia zich van haar meest gewelddadige kant zien. De Cosa Nostra, de Siciliaanse maffia, vermoordt met veel machtsvertoon twee vooraanstaande maffiabestrijders, onderzoeksrechters Giovanni Falcone en Paolo Borsellino. Voor Paul Sambre hét signaal om zich te verdiepen in de maffia. Hij leert dat de maffia veel meer is dan een gesloten wereld vol geweldenaars. “Falcone ontwikkelde als belangrijkste anti-maffiamagistraat een nieuwe visie op de maffia. Voor hem was het geen louter crimineel fenomeen van schietgrage gangsters. Falcone opperde dat de tentakels van de maffia wijdvertakt zitten, in alle geledingen van de samenleving, van de politiek tot diep in het economisch weefsel. Het ultieme doel van maffiosi? De controle over een territorium, met geweld, maar ook symbolisch.”

De moorden in Sicilië hadden een pervers effect. Omdat de politie zich concentreert op het eiland, krijgen andere maffia’s elders in Italië vrij spel. Dat is onder meer het geval in Calabrië, waar de plaatselijke ‘ndrangheta de plak zwaait. De ‘ndrangheta bouwde aanvankelijk een fortuin op door kinderen van rijke Noord-Italiaanse industriëlen te ontvoeren en er losgeld voor te innen. Met het geld leggen ze tot op vandaag wietplantages aan. De ‘ndrangheta werpt zich ook met succes op de cocaïnehandel. Zo staan ze rechtstreeks in contact met Zuid-Amerikaanse drugkartels. Paul Sambre noemt de ‘ndrangheta een globale speler. “Het is in de eerste plaats een wereldwijd vertakt logistiek netwerk, dat cocaïne van de ene plek naar de andere kan krijgen. Vergis u niet: dat levert hen gigantische winsten op. Illegaal geld, dat het daglicht niet mag zien. En dus pompt de ‘ndrangheta haar opbrengsten in de Italiaanse economie en in het buitenland, ver uit het blikveld van de Italiaanse autoriteiten: horeca, immobiliën, de bouwsector, maar ook in dienstenbedrijven zoals schoonmaak, tuinaanleg en oh ironie, beveiligingsfirma’s.”

Straatbeeld italie snachts web

Verdwaalde kogel

Het etnografisch veldonderzoek bracht professor Sambre op onverwachte plaatsen. Zo kwam hij terecht op een herdenkingsplechtigheid voor een politieman die jaren geleden jaar geleden vermoord werd. Het werd een emotionele gebeurtenis. “Ik belandde in een klein dorpje waar de moeder van de carabiniere woont. De moord was altijd toegedekt gebleven. Toch daagden er heel wat mensen op voor de herdenking, ook andere ouders die een kind verloren, bij een verdwaalde kogel. Ik sprak een officier van de carabinieri, een substituut-procureur, een parlementslid, ondernemers die bedreigd werden… Na afloop praatte ik met andere ouders die hun kind verloren waren tijdens een afrekening. Voor die mensen was dat jaren taboe geweest, niemand durfde erover te praten. Nu krijgen die mensen een plaats en een taal. In no time staat het op sociale media, in de lokale pers, op de website van een universiteit. Ik zag hoe mensen bij elkaar troost vinden. Of dit netwerk de maffia definitief zal uitschakelen? Allicht niet. Maar wat wel opvalt is de veerkracht van mensen: ze laten zich niet langer laten leiden door fatalisme. Ze doen gewoon wat ze kunnen. Ze willen eenieder aanmoedigen om elk op zijn manier iets te ondernemen. Dit sociale model vindt nu navolging in Latijns-Amerika, inspireert in Oost-Europa en ook bij ons. Indrukwekkend, vind ik dat.”

Mocro-maffia

Paul Sambre zit te popelen om weer naar Italië te trekken, maar voorlopig zit dat er niet in. Corona, weet u wel. Het toeval wil dat op vijf minuten fietsen van zijn Antwerpse voordeur drugsgeweld tastbaar wordt. Antwerpse bendes gooien er met granaten, er vallen schoten, de politie reageert met stevige controles. Professor Sambre, die een artikel voorbereidt over de Mocro-maffia in Antwerpen en Rotterdam (in het Italiaans overigens), ziet paralellen met Italië. “Voor alle duidelijkheid: de ‘ndrangheta zit niet achter het geweld in de Antwerpse straten; ze trekt aan de touwtjes, verbindt criminele groepen, infiltreert en investeert, en laat de loopjongens het vuile werk opknappen. Maar je ziet wel dezelfde principes. Ook hier zijn er jonge gasten die kiezen voor makkelijk geld en 2000 euro verdienen door uit te kijken naar de politie. In België blijft de drugproblematiek inmiddels vooral een verhaal van repressie, dat alleen maar op te lossen lijkt met meer politionele middelen. Die enge visie gaat voorbij aan de complexiteit van de cocaïnehandel, waar heel wat partijen bij betrokken zijn: IT-bedrijven, politieagenten, douaniers, havenarbeiders…Niet alleen gebruikers, maar ook de financiële en logistieke tussenpersonen bij transnationale transacties blijven buiten beeld. Misschien zag je ook beelden van een fanfare die in Deurne optrok door straten waar regelmatig incidenten plaatsvinden. Op zich een mooi en zinvol initiatief, maar wat me dadelijk opviel is dat niet elk gezin een kijkje kwam nemen. Terwijl net die deelname een signaal zou sturen aan de eigen buurt. Voor alle duidelijkheid: als taalkundige is het niet het criminele fenomeen dat me als onderzoeker boeit, dat is stof voor juristen en criminologen. Wat mij interesseert is het publieke debat, de culturele en politieke strijd, en vooral de concrete sociale actie ertegen van lokale gemeenschappen. Voor al die communicatieprocessen is voor toegepaste taalkunde en talenkennis zeker een plaats weggelegd.”

Heeft dit onderzoek je nieuwsgierig gemaakt naar meer?

Ontdek ons onderzoek en opleidingen?