Ga verder na de inhoud
Betekent dit het einde van zika?
Onderzoek

Betekent dit het einde van zika?

Onderzoekers aan KU Leuven hebben een nieuw kandidaat-vaccin ontwikkeld tegen het zikavirus uit 2016.

7 minuten
02 oktober 2019

Onderzoekers aan KU Leuven hebben een nieuw kandidaat-vaccin ontwikkeld tegen het zikavirus, het door muggen overgedragen virus dat in 2016 een wereldwijde gezondheidscrisis ontketende. Hoewel de infectie niet langer een bedreiging vormt voor de wereldgezondheid, wordt ze wel in verband gebracht met de geboorte van duizenden baby's met onderontwikkelde hersenen (microcefalie). KU Leuven-wetenschappers van het Rega Instituut hopen nu dat hun vaccin bijkomende gevallen van microcefalie en andere ernstige neurologische afwijkingen bij pasgeborenen voorkomt.

Onderzoekers aan KU Leuven hoopvol over nieuw vaccin

Onderzoekers van KU Leuven hebben opnieuw een belangrijke stap gezet in de strijd tegen het zikavirus, dat enkele jaren geleden wereldwijd tot bezorgdheid leidde. Het virus werd voor het eerst vastgesteld in 1947 bij apen in het Zikabos (Oeganda). In 1954 was er melding van een eerste besmetting bij mensen in Nigeria. Sindsdien zijn er nog uitbraken geweest in Afrika, Zuidoost-Azië en eilanden in de Stille Oceaan. In mei 2015 werden in Brazilië meer en meer gevallen van zika gemeld en nadien verspreidde het virus zich snel naar de rest van Latijns-Amerika. Vanaf toen heeft de Wereldgezondheidsorganisatie de uitbraak van het zikavirus uitgeroepen tot een internationale noodsituatie voor de volksgezondheid. Na die verklaring hebben sommige gebieden de noodtoestand afgekondigd. Artsen hebben vrouwen in de getroffen landen zelfs geadviseerd om hun kinderwens uit te stellen.

Door het gebrek aan media-aandacht de afgelopen maanden zou je denken dat het virus is verdwenen, maar zika is nog altijd 'springlevend’

Door het gebrek aan media-aandacht de afgelopen maanden zou je denken dat het virus is verdwenen, maar niets is minder waar: zika is nog altijd ‘springlevend’. Weliswaar al het aantal gevallen van zika sinds 2016 sterk gedaald, toch is de dreiging van het virus is afgenomen. Zika is misschien wel onder controle, maar nog lang niet verdwenen. Onderzoekers waarschuwen dat zika misschien nooit meer weggaat. Dit schijnbaar slapende virus heeft namelijk nog heel wat potentieel om zich verder te verspreiden door de brede geografische aanwezigheid van muggen die dit virus dragen.

Zikavirus vrouw handschoen

Dodelijke muggen

Het staat al lang vast dat zika zich vooral verspreidt door de steek van een besmette Aedes of Aziatische tijgermug. Maar gezondheidsdeskundigen onderzoeken nog steeds of het virus ook seksueel overdraagbaar is. Dit kleine zwart-wit gestreepte insect verspreidt ook dengue en gele koorts. Alarmerend is dat de tijgermug op weg is naar Europa en onlangs zelfs in België werd gesignaleerd. Toch is er geen reden tot paniek: de muggen zelf vormen geen gevaar voor het uitbreken van zika in ons land. Om het virus over te dragen, moet de mug eerst een geïnfecteerde persoon steken.

Het zikavirus veroorzaakt aangeboren afwijkingen, voornamelijk baby's met een abnormaal kleine schedel en hersenen - een aandoening die bekendstaat als 'microcefalie'

Als een gezonde persoon wordt gebeten door een besmette mug, vertoont hij of zij waarschijnlijk helemaal geen symptomen, of misschien een zeer milde infectie. Oudere mensen of mensen met een verzwakt immuunsysteem kunnen ernstigere symptomen vertonen. Voor zwangere vrouwen kunnen de gevolgen echter veel ernstiger zijn. Er zijn bewijzen dat het zikavirus zwangerschapsverlies en aangeboren afwijkingen veroorzaakt. Dan denken we vooral aan baby's met een abnormaal kleine schedel en hersenen - een aandoening die bekendstaat als 'microcefalie'. Het volledige spectrum van gevolgen voor zuigelingen die besmet zijn met zika wordt nog bestudeerd. Maar het virus werd al in verband gebracht met groeivertraging en ontwikkelingsachterstand bij baby's. Bovendien ontdekten onderzoekers dat het virus glaucoom en gehoorverlies kan veroorzaken. In 2016 meldden bijna 30 landen geboorteafwijkingen gelinkt aan zika, met alleen al in Brazilië meer dan 2.000 gevallen van misvormingen van het zenuwstelsel.

Foto's van misvormde baby's baarden iedereen grote zorgen, net op het moment dat Brazilië de Olympische Spelen van 2016 organiseerde. Deze internationale uitbraak heeft wetenschappers over de hele wereld aangespoord om een vaccin te vinden dat tegen het virus beschermt.

Zikavirus mosquito

Gele koorts

Wetenschappers van het Rega Instituut van KU Leuven zijn optimistisch dat ze eindelijk kunnen helpen om die queeste tot een goed einde te brengen. Professor Neyts en Dr. Kai Dallmeier zijn er samen met hun team in geslaagd om het felbegeerde vaccin te ontwikkelen op basis van het bestaande vaccin tegen gele koorts. Gele koorts en zika zijn nauw verwant aan elkaar, en beide ziekten worden op de mens overgedragen via een steek van dezelfde mug. Het gelekoortsvaccin bevat een verzwakte vorm van het virus en blijkt succesvol en veilig. In de afgelopen jaren werden minstens 700 miljoen mensen effectief beschermd door dit vaccin tegen gele koorts.

Het KU Leuven-team slaagde erin om het felbegeerde zikavaccin te ontwikkelen op basis van het bestaande gelekoortsvaccin

Door een deel van de genetische informatie van het gelekoortsvaccin te vervangen door het overeenkomstige stukje code van het zikavirus, konden wetenschappers een zeer veilig en doeltreffend vaccin ontwikkelen. Tijdens het ontwikkelingsproces maakten ze gebruik van de modernste in-house technologie. Hierdoor kunnen ze het vaccin in fermentoren produceren en hoeven ze geen bevruchte kippeneieren te gebruiken. Samen met hun collega's van de Universiteit van Luik heeft het KU Leuven-team aangetoond dat gevaccineerde zwangere muizen in tegenstelling tot niet-gevaccineerde dieren perfect gezonde jongen ter wereld brengen.

Vermits het zikavirus het meest heeft gewoed in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, locaties waar het klimaat doorgaans (sub)tropisch en vochtig is, is het van cruciaal belang dat het nieuw ontwikkelde vaccin ook bij hoge temperaturen stabiel blijft. Dat is essentieel voor een vaccin dat in de meest afgelegen uithoeken van de wereld wordt gebruikt. Daarnaast benadrukt het team van KU Leuven dat het vaccin normaal gezien een levenslange bescherming biedt, net als het gelekoortsvaccin.

Zikavirus diepvries

Achter de horizon

De onderzoekers van KU Leuven zetten alles op alles om een wezenlijk verschil te maken in de regio’s waar het echt nodig is. Om deze essentiële internationale samenwerking op te zetten en te bevorderen, hebben zij steun gevraagd van Horizon 2020, het grootste onderzoeks- en innovatieprogramma van de EU. Na de publicatie van een specifieke oproep om de onderzoekslacunes van zika aan te pakken, werden ZikAlliance en ZikaPLAN (twee KU Leuven-consortia) geselecteerd voor de EU Horizon 2020-financiering. Om (wetenschappelijk) beter te reageren op een uitbraak, willen deze consortia de ontbrekende kennis verzamelen over de zikabesmetting en de gevolgen voor zwangere vrouwen, pasgeborenen en volwassenen. Zij zullen samenwerken om een Latijns-Amerikaans en Caribisch netwerk op te zetten en focussen op het verbeteren van de huidige diagnostische tests, behandeling en preventie.

Het eerste consortium is het multidisciplinaire ZikAlliance, dat 12 miljoen euro aan Europese subsidies heeft ontvangen ter ondersteuning van hun driejarige onderzoeksproject. ZikAlliance verenigt liefst 52 partners uit 18 verschillende landen, waaronder KU Leuven. Professor Neyts' Laboratorium voor Virologie bundelt zijn krachten met het Leuvense Centrum voor Drug Design & Discovery (CD3), geleid door Dr. Patrick Chaltin. Samen willen ze een antiviraal middel ontwikkelen dat niet alleen zika-infecties, maar ook infecties met gerelateerde virussen voorkomt en behandelt. Daarnaast richt het team onder leiding van professor Catherine Verfaillie zich op de effecten van zika op menselijke hersencellen. Professoren Anne-Mieke Vandamme, Philippe Lemey en Jelle Matthijssens focussen zich op genetische diversiteit, moleculaire evolutie en de geografische verspreiding van het virus.

Het tweede consortium dat de EU steunt, is ZikaPLAN, wat staat voor 'Zika Preparedness Latin American Network'. In totaal 25 partners (waaronder KU Leuven en het Antwerpse Instituut voor Tropische Geneeskunde) krijgen 11,5 miljoen euro toegekend voor hun onderzoeksinspanningen. Binnen dit consortium gaan wetenschappers op zoek naar antwoorden op de meest prangende vragen over de huidige epidemie. Op basis van eerdere bevindingen willen Professor Neyts en zijn team bestuderen hoe seksuele overdracht van het zikavirus kan worden gestopt en hoe de overdracht van het virus van moeder op kind tijdens de zwangerschap kan worden geblokkeerd.

Een van de doelstellingen van het ZikAlliance-consortium is de ontwikkeling van een antiviraal middel om Zika en aanverwante infecties te voorkomen en te behandelen

Het is duidelijk dat ambtenaren, medische professionals, beleidsmakers en de bevolking in het algemeen zich terecht zorgen blijven maken over zika. De snelle (her)opleving ervan en de schadelijke gevolgen die gepaard gaan met infecties van het virus zijn werkelijk alarmerend. Maar, zoals de wetenschappers van het Rega Instituut van KU Leuven hebben aangetoond, impliceren de voortdurende onderzoeksinspanningen, de sterke vastberadenheid om preventieve en therapeutische maatregelen te ontwikkelen en de internationale samenwerking dat succes binnen handbereik ligt. Op die manier kan veel toekomstig leed vermeden worden.