Ga verder na de inhoud
Betekenen smart contracts het einde van de administratieve mallemolen?
© Shutterstock
Onderzoek

Betekenen smart contracts het einde van de administratieve mallemolen?

Smart contracts kunnen onze manier van zakendoen op z’n kop zetten.

6 minuten
01 maart 2021

Transparant, goedkoop, veilig en snel. Smart contracts kunnen onze manier van zakendoen helemaal omgooien. Onderzoekers van KU Leuven Campus Brussel voorspellen een grote toekomst voor ‘slimme contracten’ gebaseerd op blockchaintechnologie.

Of je nu pizza bestelt, een reis boekt of een huis huurt: vertrouwen is de hoeksteen van elke economische transactie. Kopers willen waar voor hun geld en verkopers willen geld voor hun waar. Hoe belangrijker de transactie, hoe groter de nood aan vertrouwen. En dat is waarom we bijvoorbeeld voor de aankoop van een huis een notaris inschakelen. Dergelijke tussenpersonen garanderen ons dan wel de correcte uitvoering van een contract, ze kosten ook veel geld, vertragen de boel maken soms fouten. Slimme koppen zijn daarom volop aan het experimenteren met zogeheten smart contracts, die menselijke tussenkomsten tot een minimum beperken.

Smart contracts2
© Shutterstock

Frisdrankautomaat

De naam smart contract is wel een tikkeltje misleidend. Smart doet vermoeden dat er artificiële intelligentie in het spel is, wat suggereert dat smart contracts van elkaar leren, een beetje zoals zelfrijdende auto’s. Die aanname klopt niet. Ook de term contract dekt de lading niet volledig. Eigenlijk is een smart contract een softwareprogramma dat een bepaalde transactie automatisch uitvoert zodra er aan bepaalde voorwaarden is voldaan.

Frank Hoogendijk van het Jan Ronse Instituut voor Vennootschaps-en Financieel Recht vergelijkt het principe van een smart contract met dat van een frisdrankautomaat. “Je stopt er een muntstuk in, kiest je drankje en het blikje van jouw keuze rolt spontaan uit de machine. Smart contracts volgen een identieke logica: de ene stap vloeit voort uit de andere, volgens het ‘if-this-then-that’-principe.” Een contract heeft veel weg van een stappenplan: na de offerte volgt de bestelling, de levering, de betaling … Elke gebeurtenis geeft aanleiding tot een nieuwe stap, waardoor je een hele keten in gang zet.

Of je het nu een succes vindt of niet, niemand kan ontkennen dat de Bitcoin grenzen verlegt.

Smart contracts bouwen verder op de zogeheten blockchaintechnologie. Doet die naam een belletje rinkelen? Best mogelijk, want het is het mechanisme achter de bitcoin, de virtuele munt die volop furore maakt. Blockchaintechnologie is behoorlijk ingewikkeld. Het vernuftige van blockchain is dat gegevens (van bijvoorbeeld een transactie) niet langer op één centrale server bewaard worden, maar in een netwerk van verschillende computers of nodes. Die nodes bezitten elk een kopie van het grootboek of ledger waarin data worden opgenomen. Nodes kunnen zonder tussenkomst van een centrale partij consensus bereiken over de opgenomen data en transacties uitvoeren. Die data worden bewaard in blokken, die een chronologische en onveranderbare keten vormen. Vandaar ook wel de benaming blockchain of ‘blokketen’.

Die decentralisatie biedt veel voordelen. Zo is het quasi onmogelijk om data te veranderen, precies omdat er zo veel gebruikers een oogje in het zeil houden. Iedereen die meedoet kan in principe alle transacties bekijken en controleren. Blockchain genereert met andere woorden vertrouwen. En dankzij dat vertrouwen hoef je geen (dure) onafhankelijke partij meer te betalen die toeziet op de correcte naleving van het contract.

Smart contracts in het kort

  • Smart contracts zijn overeenkomsten die automatisch worden uitgevoerd
  • De voorwaarden die koper en verkoper overeenkomen, worden gecodeerd
  • Dat gebeurt op basis van blockchaintechnologie
  • Daarbij worden gegevens decentraal gedeeld en bewaard in een netwerk
  • Die transparantie creëert vertrouwen en voorkomt fraude

Geen poespas

Dat blockchain disruptief kan zijn, heeft Bitcoin al overvloedig bewezen, vindt Niels Vandezande, van de Onderzoekseenheid KU Leuven Centrum voor IT & IE Recht. “Of je het nu een succes vindt of niet, niemand kan ontkennen dat Bitcoin grenzen verlegt. Het illustreert perfect waartoe deze technologie in staat is. Vandaag is het zoeken naar andere interessante toepassingen voor blockchain. Maar dat die er zijn, staat als een paal boven water.”

Volgens Frank Hoogendijk roept Bitcoin vragen op over instellingen die tot voor kort onmisbaar werden geacht. “Dat je vandaag betalingen kunt doen van A naar B zonder tussenkomst van een bank is ronduit spectaculair. Bitcoin en andere cryptocurrencies bewijzen alvast dat deze technologie vertrouwen kan opwekken waardoor de tussenkomst van een centrale entiteit niet langer noodzakelijk is. Dat opent vele deuren naar interessante toepassingen.”

Terug naar de smart contracts. Vandaag wordt er volop geëxperimenteerd met test cases. Zo is er een verzekeringsmaatschappij die luchtvaartpassagiers automatisch vergoedt wanneer hun vlucht vertraging heeft opgelopen of geannuleerd werd. Dankzij een smart contract kom je niet langer in een administratieve mallemolen terecht. De passagier krijgt zonder veel poespas een vergoeding op basis van de officiële vluchtgegevens. Verdraaid handig!

Frank Hoogendijk denkt dat met name de financiële sector grondig hertekend zal worden door smart contracts. “Die sector loopt vaak voorop. Decentralized finance (DeFi) is een concept dat meer en meer ingang begint te vinden. Het gaat onder meer over het uitlenen van cryptomunten. Dat kan aanleiding geven tot innovatieve financiële structuren. The sky is the limit, het aantal toepassingen is eindeloos.”

Niels Vandezande verwacht dat smart contracts ook het supply chain management sterk gaan vereenvoudigen. Leveranciers krijgen een vergoeding zodra de klant de beloofde goederen in ontvangst heeft genomen. Bij een kink in de kabel valt er een ingebrekestelling in de bus. En dat alles zonder één menselijke interventie.

Smart contracts3
© Shutterstock

Eén-tweetje tussen juristen en IT’ers

Of smart contracts binnen de kortste keren traditionele contracten volledig zullen vervangen? Zo’n vaart zal het allicht niet lopen. Sommige contracten zijn gewoon te ingewikkeld en bovendien zijn er ook vormvereisten. Zo legt het consumentenrecht heel wat strikte regels op. In een smart contract kan je daar op dit moment nog geen weg mee.

Juristen en notarissen hoeven zich trouwens geen zorgen te maken: volgens Niels Vandezande blijven ze een belangrijke rol spelen. “Juristen moeten nagaan of smart contracts de juiste clausules bevatten en of ze correct vertaald zijn naar code. Vergeet niet dat partijen een juridische overeenkomst nog altijd moeten kunnen lezen en begrijpen. Ook de notaris is en blijft een adviseur en een vertrouwenspersoon. Binnen het notariaat zijn er misschien toepassingen te bedenken, maar dat betekent niet dat het beroep overbodig wordt.”

Frank Hoogendijk vindt dat ontwikkelaars van blockchaintechnologie oog moeten hebben voor de juridische realiteit, al is het omgekeerde ook waar. Juristen moeten de technologie voldoende kennen om gepast advies te geven. De rol van juristen, advocaten en andere juridische professionals zal volgens hem alleen maar aan belang winnen. “Technologie opent veel deuren, maar met die kansen komen ook verantwoordelijkheden en risico’s. Ik denk dat het heel belangrijk is dat de ontwikkelaars zich goed laten omringen op juridisch vlak.”

Technologie opent veel deuren, maar met die kansen komen ook verantwoordelijkheden en risico’s.

IT’ers en juristen zullen in de toekomst de handen dus vaker in elkaar moeten slaan. De universiteit stimuleert die dialoog vandaag al. De recente opleiding technologie en recht verenigt de twee disciplines en bereidt studenten voor op het interdisciplinaire aspect. In dat kader publiceerden onderzoekers van Campus Brussel ook het boek ‘Smart contracts: een overzicht vanuit juridisch perspectief’. Dat boek wil (juridische) professionals een kritisch inzicht bieden in een van de potentieel meest disruptieve toepassingen van dit decennium. “Het gaat dieper in op de concepten blockchain en smart contracts en op de impact daarvan op het financieel recht, het vennootschapsrecht, het verzekeringsrecht, het auteursrecht, het consumentenrecht, het notariaat en het internationaal privaatrecht.”

Verder moet ook het bedrijfsleven mee in bad. “KU Leuven is heel actief op het vlak van toegepast onderzoek, waar de academische wereld en de bedrijfswereld samenkomen. Dat soort onderzoek gebeurt bijvoorbeeld in het kader van Europese programma’s, zoals Horizon 2020, en met Vlaamse initiatieven als imec”, aldus Niels Vandezande.

Heeft dit onderzoek je nieuwsgierig gemaakt naar meer?

Ontdek ons onderzoek en opleidingen.